Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Bình luận

Hồ Gươm

Nhân có chuyện ầm ĩ ở Hồ Gươm mấy hôm nay, bàn một tý xíu.

1. Lịch sử Hồ Gươm, hay Hồ Hoàn Kiếm rất rắc rối, "chìm nổi". Thời Lê, sau khi có truyền thuyết Hoàn Kiếm, thì hồ chắc là còn rất rộng. Bởi vì chúa Trịnh còn tập thủy quân trên hồ, nên còn gọi là hồ Thủy Quân. Tra cứu sử liệu, có thể thấy một hồ lớn bao trùm cả khu vực Cầu Gỗ, thông ra sông Hồng, bao gồm cả khu vực Hàng Đào, kéo ra phố Hai Bà Trưng. Sau thời Lê Trung hưng, hồ lớn bị ngăn thành Tả Vọng, Hữu Vọng. Pháp thuộc, chính quyền lấp hồ Hữu Vọng xây các tuyến phố, còn phần lớn hồ Tả Vọng là hồ Gươm bây giờ.

2. Hồ Gươm, có tên Hoàn Kiếm chắc là từ lâu, vì bản đồ Pháp năm 1886 đã ghi tên đó rồi.

3. Hiện nay, nhiều ý kiến tranh luận về tính thiêng của hồ Hoàn Kiếm. Có người nói chẳng qua đó chỉ là một cái hồ, thời Pháp có tài liệu nói cái hồ ấy xấu xí, bẩn thỉu và chẳng mấy ai biết cả. Ý kiến này không thể làm căn cứ để đả phá phái cho rằng Hồ Hoàn Kiếm ngày nay là một cái hồ thiêng. Cứ giả sử thời Pháp nó là một cái hồ tầm thường, thì không có nghĩa là ngày hôm nay phải bỏ quan niệm đó là một cái hồ linh thiêng. Vì sau thời Pháp rút lui, người Việt với lòng tự tôn dân tộc, có thể đã "lục lọi" trong kho tàng ký ức của mình cái truyền thuyết "Trả Gươm" của Lê Thái Tổ, và thổi vào đó một sự linh thiêng. Hành động này cũng na ná như khi hô thần nhập tượng, sau lễ hô thần đó, pho tượng đã linh thiêng. Ai không tin theo niềm tin đó thì dĩ nhiên vẫn coi pho tượng là một khối đất khô mà thôi.

Trở lại hồ Gươm, với con mắt phương Tây, đó chẳng qua một cái hồ khác gì cái hồ khác, nên cuối thế kỷ 19, có thể có ông Tây viết như vậy, mà hôm nay một ông Tây khác cũng sẽ nghĩ như vậy. Nhưng nếu tôi là người Việt không có niềm tin tôn giáo nào, tôi cũng nên nghĩ cái hồ Gươm đã được các nhà Nho thổi vào đó một câu chuyện lịch sử, làm thiêng hóa nó, bạn không tin, thì nên tôn trọng niềm tin của người khác. Nó đã thiêng rồi, thì không nên bắt nó trở lại tầm thường, giống như hành động phá chùa vậy

4. Vấn đề thiêng hóa Hồ Gươm, đã chi phối các tranh luận về việc thả vào hồ 12 con thiên nga, 7 đen, 5 trắng. Làm đẹp Hồ Gươm bằng thiên nga cũng có thể được, nhưng nếu làm cho nó phai nhạt truyền thuyết Hồ Hoàn Kiếm, lâu dần trở thành Hồ Thiên Nga, thì nếu tôi là người yêu lịch sử dân tộc, tôi không ủng hộ. Mặt khác, mầu đen đối với người Việt thường gắn liền với tiên liệu về điềm xấu, thì nên suy nghĩ kỹ khi dùng loài đó, sao không dùng cả 12 con trắng thôi? Và cũng nên tìm hiểu con thiên nga đen đó là biểu tượng của may mắn hay thảm họa ở thế giới phương Tây.

5. Hồ Gươm là câu chuyện 5 thế kỷ chứ không phải ít chuyện để nói, nên động vào đó rắc rối là phải rồi.