Thị phi- Thị phây
Thị phi ngày xưa biểu hiện ban đầu là tin đồn. Tin đồn như không khí, nó bay khắp nơi, âm ỉ mọi lúc. Thị phi tin đồn dựng chuyện trong cung cấm, sao cho đến tai nhà vua. Vua dùng đến gươm đao giết kẻ bị nạn, và dùng đến ân huệ để nâng đỡ kẻ đểu cáng.
Ngày nay, có một phương tiện chuyên chở tin đồn, đó chính là Facebook (Fb). Fb có tác dụng rất tốt, nó là mạng xã hội kết nối mọi người, cho phép tự do bày tỏ ý kiến. Fb cũng là môi trường cho kẻ tung tin đồn nhảm, cho bọn dựng chuyện. Ngày nay, ra đời một loại “thị phây”. Thị phây không vô hình như tin đồn truyền thống, nó hiện hình thành chữ trong các Stt trên Phây.
Người dùng Fb Việt Nam không lạ với những loại dựng chuyện. Ví dụ “chế tạo” hẳn những cái ảnh chụp tin nhắn, nghĩa là làm giả bằng chứng. Chỉ khi người đọc tỉnh táo mới nhận ra. Vụ vu vạ cán bộ Thanh Hóa có bồ rồi nhắn tin loạn xạ là một ví dụ.
Thị phây còn biểu hiện ở dạng tung tin có chủ ý, xuyên tạc ý của người thứ ba. Trong khi victim- nạn nhân khó thanh minh, chưa thanh minh thì cư dân mạng đã rào rào tổng sỉ vả. Vụ anh làm thơ Phan Hoàng là một ví dụ. Anh này nói đại ý “thơ dở là rác, đăng thơ lên Fb không nên là thơ dở” nên anh ta phải dụng công abcdef… Có một người nổi tiếng hơn Phan Hoàng chê bai thơ Hoàng, rồi bảo là Hoàng phát ngôn “thơ trên Fb là rác rưởi”. Kẻ tung tin giả lợi dụng sự nhậy cảm của mọi người dùng Fb, người VN ai chả làm thơ được, mà đã chơi Phây thì post thơ lên Phây như một loại tự xuất bản. Trong vụ này, tôi không để ý vì thường quan niệm lĩnh vực thơ là cao siêu, khó bàn. Nhưng khi Văn Công Hùng chỉ ra sự ngộ nhận của đại chúng, tôi mới tin rằng Hoàng bị oan.
Thị phây còn biểu hiện ở những tin nhắn rất ba vạ, mất thời gian. Mấy ngày nay nhiều người nhận được tin nhắn nói rằng “đây là Zuc, người sáng lập Fb, blo bla… nếu không nhắn đi n người thì ngày G sẽ bị khóa Fb”. Đại khái thế. Chắc đây là trò đùa nhưng nó được nhiều người tin, mất công nhắn nhe, mất công người nhận.
Thị phây tệ hại nhất là dụ mọi người đánh đòn hội đồng. Thoạt đầu tung tin nhảm. Những tin nhắn này có tính kích động rất cao. Phần lớn những kẻ không có quyền lợi liên quan đóng vai kẻ khua chiêng gõ mõ. Rồi ào ào mọi người vào bình phẩm. Những doanh nghiệp có tính đại chúng, ngân hàng, bán lẻ… và những người có chút tiếng tăm ăn đủ loại chơi đểu kiểu này, đến khi chữa được vạ thì má đã sưng.
Cho nên FB là một dạng môi trường sống có 2 mặt. Như một khu rừng, có hổ báo rắn rết sâu bọ, và có nhân sâm, linh chi, tùng, bách. Cho nên trong một stt, tôi mới tiên đoán Fb sẽ biến dạng đến mức có tác dụng với những hội nhóm, có tính sàng lọc. Về mặt này, Fb kém so với Tweetter, chỉ vì "tuýt" chỉ cho phép nói ngắn. Nó biểu hiện cá tính, như một lời nói của chính tác giả, không cho vẽ vời nhiều.
Thị phây cũng có một mặt được, đó là làm lộ mặt những kẻ thị phi. Lập ngôn trên Fb cũng như ngoài đời, đừng nghĩ nói xấu người khác mà mình được khen hay. Sau sự hưởng ứng là sự cảnh giác. Một người vạch vòi khuyết tật của sếp, rõ ràng sếp xấu thật, nhưng sau đó thì anh ta khó mà xin được một công việc khác. Những ông sếp bao giờ cũng nhậy cảm, tự hỏi lúc nào mình thành nạn nhân của anh kia.
Ngày nay, Fb nên được coi là một dạng báo chí của toàn thể Facebooker. Chứ không nên coi như một quảng trường tự do ai nói gì làm gì cũng được. Nếu anh đã viết báo, hành nghề báo chí thì anh phải đắn đo, phải tự soi mình và tôn trọng tôn chỉ mục đích của báo chí. Và các chính phủ cũng nên công nhận Fb là một dạng báo chí, ngang hàng với báo chí chính thống, thì mới đẻ ra cách cư xử với Fb đàng hoàng. Zuc ra điều trần trước Quốc hội, chỉ cho rằng Fb của anh ta là một dạng dịch vụ thỏa mãn cung cầu, chứ không thừa nhận đó là loại cung cầu có kiểm soát như một quyền lực báo chí. Zuc đã nhận lỗi, đã hứa sửa. Nhưng hoàn toàn phụ thuộc đạo đức của đội ngũ của Zuc. Và, vô hình trung cho đến nay, tất cả mọi người trên thế giới dùng Fb phụ thuộc sự kiểm soát của Quốc hội Mỹ. Một sự xâm lăng mềm, mà chỉ có nước Trung Quốc đã nhận ra và đủ sức thay thế nó bằng một hệ thống tương tự. Chúng ta, những người Việt, nếu không muốn sa vào hệ mạng xã hội TQ, thì đành nên chấp nhận Fb hiện tại, dù cho nó có Thị phây. Chỉ mong người dùng Phây dần dần nhận ra cái nào là thị phây, cái nào là tin tức, cái nào là kết nối đàng hoàng.