Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Khảo cứu

Án cũ 4

·Loạt bài, kỳ 4/4

Gian lận trường thi, xử lý thiên lệch.

Tháng 10/1775, lại xảy ra vụ gian lận trường thi. Kỳ thi năm đó vào đến đệ tứ trường, Lê Quý Kiệt đổi bài với Đinh Thì Trung, sự việc bị phát giác, Trung bị lưu đày đi An Quảng, còn Kiệt bị đuổi làm dân. Cách xử thiên lệch đó là vì Kiệt là con trai Lê Quý Đôn, bồi tụng trong phủ Chúa. Lê Quý Đôn đang được Trịnh Sâm tin dùng. Thì Trung không chịu, tố cáo vụ việc do Lê Quý Đôn dàn xếp. Chúa Trịnh vẫn không xử lý Đôn, lấy cớ Đôn là đại thần, chỉ cho bắt Kiệt giam vào ngục ở ngoài Cửa Đông (giam ở kinh thành thì thả lúc nào chả được, không như Trung bị lưu đày xa xứ).

Bàn luận: sự việc trên đây chép rành rành trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục, bộ chính sử thời Nguyễn, ấy vậy mà nhiều vị tác giả đời sau (đời nay) vẫn nghi ngờ. Có lẽ vì tiếng tăm tài năng Lê Quý Đôn lớn quá. Sách Cương mục đã dẫn trên đây phê phán nhẹ nhàng: xét hành trạng Đôn không có gì đáng khen.

Các sách của nhiều tác giả cùng thời Lê Quý Đôn có kể chi tiết sự việc năm 1775. Quý Kiệt là người hay chữ, nhưng Thì Trung nổi tiếng về thần đồng, sức học hơn hẳn Quý Kiệt. Kỳ thi năm đó, có 2 người cùng thi, dư luận kinh thành đã râm ran đoán định, thứ nhất là Trung, nhì Kiệt, đến khi công bố lại ngược lại, nhất Kiệt nhì Trung. Xem lại bài Kiệt thì là nét bút Trung và ngược lại. Người kể chuyện không đi vào chi tiết, chỉ biết động cơ của ông Đôn muốn con đỗ đầu mà xảy ra việc đó. Chắc là có sự mặc cả gì đó, lấy địa vị ông Đôn ra bảo đảm nên Thì Trung mắc vào vụ này. Điều đáng tiếc là Thì Trung là thần đồng, 14 tuổi đỗ Hội nguyên, tương lai đầy hứa hẹn, dính vào vụ này hết cơ hội lập thân, bị tù tội.

Điều đáng nói là, cách vụ án cha con Lê Quý Đôn khoảng 80 năm, vụ Ngô Sách Tuân chỉ đánh dấu bài, đã bị xử trảm. Khi đó luật pháp còn nghiêm, chúa Trịnh cũng như quan lại thế hệ F1, f2 của các ông trung hưng nhà Lê, vào sinh ra tử để phục hưng nhà Lê. Vào thời Lê Quý Đôn, quy tắc xã hội đã đảo điên, Trịnh Sâm chăm lo chính sự theo kiểu nuông chiều ưu binh, ưa nịnh thần, hưởng lạc. Cách xử lý vụ gian lận của con Lê Quý Đôn chứng tỏ cán cân công lý đã lệch lạc, cùng một tội, mà con quan và quan thì xử rất nhẹ hoặc bỏ qua. Thời Trịnh Sâm, xã hội Lê Trịnh đã thối nát cực điểm, chỉ ít năm nữa, nó đổ sụp dưới vó ngựa Tây Sơn.

Có thời mà công dân bị phân thành loại dân thường và quan, thì cái bộ máy quan lại ấy nhất định sẽ sụp đổ.