Cây chuối ở đâu?
(Tôi bắt đầu nghiên cứu về Nguyễn Trãi, đây là bài thứ nhất: Đọc Nguyễn Trãi- 1)
Mở bài: Tôi quyết định làm một việc tày đình liều lĩnh, đó là bình bài thơ “Cây chuối” của Nguyễn Trãi. Tại sao nói như vậy? Bài thơ này vẻn vẹn 26 chữ, nhưng nó quá nổi tiếng. Và sau khi Xuân Diệu bình bài này, như thể đã xong rồi, hết chuyện để nói rồi. Xuân Diệu cơ mà? Cứ nói đến “Ba tiêu”, bài Cây chuối, là thế nào cũng dẫn, cũng phải xem bài bình của Xuân Diệu. (Nhân thể tôi dẫn ra link để tham khảo sau bài). Thế thì bình bài này có phải là liều, điếc không sợ súng hay không?
Thân bài: Bài Cây chuối như sau: Tự bén hơi xuân tốt lại thêm/Đầy buồng lạ mầu thâu đêm/Tình thư một bức phong còn kín/Gió nơi đâu gượng mở xem.
Thơ Nôm của Nguyễn Trãi, viết chữ liền tù tì, không có chấm phẩy, sau này kết quả của sự tranh luận, bình tán mà một số người viết lại có chủ ý ngắt câu, ví dụ link đã nêu, viết như thế này: “Gió nơi đâu? Gượng mở xem”. Biết thế để đừng bận tâm vào hình thức trình bày văn bản.
Thao tác đọc thơ Nôm dù gì vẫn phải là xem có từ khó, từ cổ nào không, giải nghĩa nó. Ở bài này, cả bài có 26 chữ, tưởng như chỉ có một từ phải giải nghĩa. Tự: từ khi (chứ không phải tự tiện). Toàn từ quen có thể hiểu ngay. Không có bui, mựa, chửng… như bao bài Nôm khác của ông ấy.
Phần nhiều tài liệu tôi đọc thấy, người ta dành thời gian để diễn giải, rồi đọc cái thi tứ, rồi tìm thi tại ngôn ngoại. Câu đầu là nói cây chuối “từ khi bén hơi xuân, đã tốt lại còn tốt hơn”. Ông Xuân Diệu cũng tán như thế. Nếu một người nông dân nghe, có thể vặn: tôi trồng chuối quanh năm, chuối cần gì “bén hơi xuân” mới tốt. Có thể lý giải mùa xuân thực vật sinh trưởng tươi tốt nhất trong năm. Nếu vậy thì tầm thường. Thơ nói mùa xuân cây ấy đã tốt lại tốt thêm, thì cây gì chả thế, cần gì cây chuối.
Nhưng mà đúng là cây chuối mà. Chắc chắn. Thì đấy đọc câu 3. Tình thư một bức phong còn kín, chả là cái nõn chuối, như hình cái cuốn thư, mà Xuân Diệu đã phóng bút: “bức thư tình của lá: em còn e ấp cuộn lại, còn kín…” Hóa ra, chỉ có mỗi câu này để biết đấy là tác giả nói về cây chuối.
À không, có một chữ ở câu 2 cũng khiến người ta bảo đó là cây chuối: “Đầy buồng lạ mầu thâu đêm”. Trước kia các học giả đều chú thích, đó là buồng chuối. Rồi Xuân Diệu “xuất hiện”, ông bắt đầu nghi ngờ, và để lý giải cái “buồng” kia không phải buồng chuối, mà “buồng khuê” thì ông phải nói lòng vòng rất lâu, rồi bảo đây là 2 bài thơ. Ý Xuân Diệu muốn bảo là Nguyễn Trãi tả tình gì đó chứ không phải tả cây chuối. Rồi cuối cùng ông nói huỵch toẹt cái ý của ông: Đây là ngôi thứ nhất người “giai nhân nói lấy cho mình, đầy phòng ngào ngạt thâu đêm, chẳng lẽ lại người nào cũng ngoài phòng nói điều ấy, phải là người ở trong phòng tự nói (…) Ngôi thứ hai là "gió", là đối tượng: anh, người mà ta mong mỏi đang ở nơi đâu? Gượng đây không phải là gượng gạo, mà gượng nhẹ, khẽ khàng: Gió nơi đâu, gượng mở xem”
Tóm lại, Xuân Diệu tự hào là trải qua 24 năm mới hiểu bài thơ, mật mã ở chữ “mầu”, và đó là lời của người giai nhân, cô gái ngôi thứ nhất tự nói về mình… Đúng là ông Xuân Diệu có cái tinh, khi kết thúc tranh luận nghi vấn chữ “mầu” là “mùi”, ông cho đó là chữ “nhiệm mầu”. Tôi cũng hơi lạ. Ngày nay mở bất cứ từ điển nào, cũng có thể tìm thấy một nghĩa của từ “mầu” là “cao siêu, cao sâu, huyền diệu”. Ông Xuân Diệu nói thêm, cái sự lạ và mầu nhiệm đó là như một bài thơ khác của Nguyễn Trãi: “Chàng ơi sự lạ đêm qua/ Mùa xuân tới mà không ai biết được”. Có lẽ điều này khiến ông Xuân Diệu có liên tưởng và cả quyết rằng cô giai nhân ngôi thứ nhất đang nói về mình.
Khi đọc bài thơ này, nhiều người bị lệ thuộc vào việc ngắt câu. Mà ngắt câu là do ai làm? Là do tự mỗi người nghĩ ra. Xuân Diệu cũng tự ngắt là “Đầy buồng lạ, mầu thâu đêm”. Ở đây ông gán cho cái “buồng lạ”. Tại sao không phải là “Đầy buồng, lạ mầu thâu đêm”? Cái cao siêu huyền diệu kỳ lạ ấy gắn liền với chuyện “bén hơi xuân”. Nếu “bén duyên” thì là nói đến chuyện tình duyên. Còn “bén hơi” thì trong lứa đôi hay nói “bén hơi nhau”. Ở đây, người con gái “bén hơi xuân” là nói về chuyện gì rồi.
Nói “nôm na” thẳng ra, đây là người đàn ông nói về người con gái, một người “từ khi bén hơi xuân” thì “đã tốt lại thêm”. Hơi xuân, dân dã nói là “có hơi trai”. Câu thứ hai, đó là cách nói của người đàn ông về một cảm giác kỳ diệu, mầu nhiệm lạ lùng thâu đêm. Đó là cuộc tình thâu đêm với người con gái vừa bén hơi xuân. Cái cảm giác “lạ mầu” tràn cả không gian (đầy buồng), tràn cả thời gian (thâu đêm). Chỉ có 6 chữ để nói về một cuộc giao hoan vừa nhục cảm, vừa huyền diệu.
Đây là một cuộc tình hạnh phúc. Bởi vì người ta cùng nhau trải qua cảm giác mầu nhiệm thâu đêm, mà vẫn còn có một sức hấp dẫn thầm kín, dường như vẫn chưa biết hết, vẫn còn nguyên niềm tình cảm yêu đương, khi mà người đàn ông nhìn người đàn bà với tâm cảm “tình thư một bức phong còn kín”. Câu kết diễn tả một sự khát khao, ước ao mới: Gió nơi đâu gượng mở xem. Gượng mở xem là xem cái gì vậy? Người đàn bà như phong thư còn kín, mà gượng mở xem ư? Như thế còn gì là hấp dẫn nữa. Cái sự mầu nhiệm thâu đêm đã biết rồi cơ mà? Người đàn ông nói về sự khao khát khám phá tình yêu của mình, “mượn gió bẻ măng”, mượn gió để thám hiểm tình yêu với sự vừa tôn thờ, vừa bảo vệ “gượng mở xem”. Tình thư ở đây không phải là thư tình, thứ văn bản trao đổi yêu đương, mà là "sách tình", tình yêu trời định, tình yêu tinh thần, tương tự "thiên thư" là sách trời vậy. Tình thư đó chính là tình yêu siêu việt của những người yêu nhau.
Với cách trần tình như thế, chưa biết bao giờ người đó có thể biết hết tình yêu của mình. Gió nào mới giúp anh ta gượng nhẹ mà mở cho anh ta biết? Đó là tình yêu vĩnh cửu.
Có lẽ Xuân Diệu không hoặc chưa biết được sự nhiệm mầu mà người đàn ông có thể biết được khi có người đàn bà “bén hơi xuân tốt lại thêm” trong một thời khắc không thời gian “đầy buồng… thâu đêm”. Nên ông chỉ cho rằng đây là lời người con gái ở ngôi thứ nhất ước ao có ai đó đến như làn gió để gượng mở xem bức tình thư phong còn kín. Vì không hiểu điều đó, nên cũng không biết cảm giác khao khát khi người tình, cuộc tình của mình vẫn cứ bí hiểm ở phía trước, không thể cắt nghĩa được sao người ta thâu đêm rồi, nhìn nhau vẫn là tình thư phong còn kín. Đó là vẻ đẹp tinh thần siêu việt, chứ không phải vẻ đẹp vật chất phàm tục.
Kết luận: Cuối cùng, có câu hỏi: Vậy thì cây chuối ở đâu? Xin thưa, cây chuối là do tác giả nhìn thấy bên ngoài cửa sổ, do ánh sáng từ ngọn nến trong phòng hắt ra. Thế thôi. Trong phòng có hai người hạnh phúc tuyệt vời, cây chuối ở vườn bên ngoài. Làm thơ cây chuối, khiến cho hậu thế cứ đọc cây chuối, tìm không ra hai người ở trong phòng.
(Link bài bình của Xuân Diệu: https://vanhaiphong.com/ly-lu…/1523-2015-02-10-14-21-54.html)