Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Khảo cứu

Chùa và am

Trong tiếng Anh hình như chỉ gọi chung chung nơi thờ Phật là "pagoda", nơi thờ thần thánh, đạo lão và các anh hùng dân tộc là "temple", nơi thờ chúa của người theo đạo Thiên Chúa hay đạo Tin lành thì gọi chung là "church". Tuy nhiên, trong hệ thống thờ cúng ta có thể thấy phân biệt chi li hơn.

Chùa, trong các từ điển tiếng Việt, là cơ sở hoạt động và truyền bá Phật giáo, là nơi tập trung sinh hoạt, tu hành và thuyết giảng đạo Phật của các tăng, ni. Mọi người kể cả tín đồ hay người không theo đạo đều có thể đến thăm viếng, nghe giảng kinh hay thực hành các nghi lễ Phật giáo.

Như vậy, nơi thờ Phật không có sư thì không có hoạt động hoằng pháp (truyền bá, giao giảng) Phật pháp, thường không gọi là chùa.

Trong dân ta xưa nay, việc thờ Phật tại gia rất nhiều, giáo lý Trúc Lâm để lại di sản tinh thần trong đời sống xã hội miền bắc, tuy mọi người không gọi rõ đó là Trúc Lâm, tu tại gia, phật tại tâm và tùy tâm. Cho nên có thể nói thờ Phật mọi nơi. Nơi thờ Phật tự lập ra không có sư gọi là am.

Nhưng am không phải chỉ gọi nơi thờ Phật không có sư. Nơi thờ thần hay nơi dùng để đọc sách, ẩn dật, tu hành theo một trường phái nào đó cũng gọi là am. Bạch vân am của Nguyễn Bỉnh Khiêm, tự nhận mình là Bạch vân cư sĩ thì có thể là thờ Phật. Vì bên cạnh am Bạch Vân, ông ấy còn có Trung Tân quán. Quán là nơi thờ Đạo giáo có nguồn gốc Tàu.

Trong các định nghĩa về am, có nơi cho rằng, am là kiến trúc thờ tự "nhỏ hơn chùa" thì chỉ có tính tương đối. Thực ra chùa có các kiến trúc xây dựng phục vụ chức năng của chùa như Điện thờ, nhà tổ, nhà tăng, nhà trai và các loại nhà khác nữa, còn am thì chỉ là nơi dùng cho ít chức năng hơn.

Trong lịch sử, nhiều am thờ Phật biến thành chùa, và có chùa biến thành am. Chùa Hà nhiều năm thực sự là một am thờ Phật.

Lại có bạn bảo tôi, có người vào đó, cạo đầu làm sư thì sao? Lại hơi nhầm, trọc đầu không phải sư. Các tôn giáo lớn như Phật giáo đều có Giáo hội, trong đó có nhiều giáo phái. Các tu viện đều ảnh hưởng đến giáo dân, phật tử, không thể có một người "coi là" hay "xưng là" sư mà được. Không nói về trật tự an ninh xã hội, mà trật tự tôn giáo hay tâm linh đều không cho phép. Có lẽ do trật tự chặt chẽ của giáo hội, nên nơi thờ tự tu tập ngoài luồng chính là lý do tồn tại am.

Ngoài chùa, am ra, còn có quán, phủ, đình, đền, miếu, miễu...

Ở HN có Quán Thánh, có Phủ Tây Hồ, đình đền thì nhiều... Dân ta có cái hay, cứ đâu cắm hương là Nam mô a di đà phật cả. Cũng có một phần lỗi của nhà chùa, trong chùa thờ cả thần thánh, thờ Mẫu, có nơi thờ thần tiên. Hay đó là cách hoằng pháp không biết nữa