Cổ Loa không đơn giản
Nhân bài nói về Phù Lỗ, có nhiều ý kiến khác nhau, có ý kiến liên hệ với Cổ Loa. Về chữ "cổ loa", không hề đơn giản.
1. Trước tiên, tôi lược thuật một số ý kiến:
A, Lê Tắc trong An nam chí lược, quyển sử từ thời Trần xuất hiện ở Tàu, thì vùng Cổ Loa được ghi là Kha Lũ.
B, ông Đào Duy Anh cho rằng Cổ Loa là biến âm của Kẻ Loa. Cổ- kẻ, chỉ một khu vực dân cư nhỏ. Loa là chữ Hán, nghĩa là ốc và địa danh này có trước thời Tống.
C. Trần Chí Dõi, phản đối quan điểm của Đào Duy Anh, cho rằng theo cụ Đào thì Cổ Loa là dạng thức Hán tự của một từ bản địa nào đó. Sau đó, ở một tài liệu khác mà tôi chưa đọc, chỉ được dẫn lại, nói rằng theo ông Dõi thì Cổ Loa là Hán tự nhưng không phải dịch nghĩa Loa là Ốc, mà ghi chệch của từ klu, kla nghĩa là ở bên sông. Cổ Loa thành nghĩa là thành trì ở ven sông.
D. Một tác giả khác cho rằng tên nôm của Cổ Loa là Chạ Chủ, người Hán mới ghi thành Kha Lũ. Chạ là làng, chiềng chạ là trình làng. Chạ/kẻ/cổ cũng như biến âm Chủ/lũ.
2. Mạn đàm: ông Dõi là nhà nghiên cứu ngôn ngữ có viết rằng đi tìm mối liên hệ giữa tên chữ Hán Việt của một địa danh với tên nôm cổ rất rất khó. Tuy nhiên ông ấy chữ nghĩa đến nỗi tra cứu chữ vùng Nam đảo rồi vận Cổ Loa vào klu (cơ lu) e rằng quá cao siêu. Cụ Đào là nhà nghiên cứu văn hóa dân gian có lý của cụ.
Tuy nhiên, theo phương pháp phiên thiết mà tôi thấy ông Minh Xuân làm trong Bách việt trùng cửu, thì có thể Kha Lũ là phiên thiết của từ nôm Loa/loe. Loa chả phải từ Hán nào cả. Những từ nôm cổ ngày nay còn tồn tại trên địa danh đã mất nghĩa gốc, ít ai hiểu. Ví dụ Mụa, Chũ, Mỗ, Đơ... vv. Nhưng Loa có thể còn nghĩa gốc hiểu được, là tượng hình loe của miệng ốc, chứ không phải ốc, hoặc xoáy kiểu ốc...
Tóm lại, chuyện tên nôm tên Hán không đơn giản như đan rổ. Chị Vũ Kim Chi nói địa danh Phù Lỗ, tôi tra cứu lâu lâu mới ra. Các học giả bàn luận về Cổ Loa kéo dài gần trăm năm nay chưa dứt. Nay có người bảo Lỗ là do Nỗ viết sai đi, Phù Lỗ là Phù Nỗ, là phù hộ cho cái nỏ, nghe cũng có lý, nhưng cũng có thể phản biện, vậy Uy Nỗ, Kim Nỗ là những cái nỏ liên quan thế nào đến Cổ Loa mà nó cách xa thế, nó có từ bao giờ? Tên chữ Hán Việt không phải tên nào cũng được dịch từ nghĩa Nôm, mà cấu tạo tên chữ từ tên nôm theo nhiều cách, một trong những cách đó là dùng từ phát âm gần đồng âm như Kẻ/cổ, Cót/ quyết, hoặc dùng phiên thiết, như Từ Liêm/ Chèm, Mê Linh/ minh. Nếu tìm nghĩa Hán của Liêm ở vùng Chèm thì không thể có. Nên cứ nhất nhất đoán Nỗ là nỏ cũng chưa chắc đúng.
Fb là một dạng báo mạng, chứ không phải chat, dùng trò chuyện thì Fb đã có messenger, nên nếu bạn đọc được là quý, comm thì quý hơn, like cũng quý, quý nhất là chúng ta có cái mà suy ngẫm, kể cả bạn không comm, không like. Ví dụ bạn thu hoạch được một suy ngẫm về những địa danh đúng là một di sản văn hóa, ai đó bỏ đi đặt tên người vô tội vạ thay vào chưa chắc đã hay.