Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Khảo cứu

Đề thi và lời giải toán thời xưa (2)

·Loạt bài, kỳ 2/2

Nhắc lại đề thi ở stt trước tôi đã post: “Hỏi nay được phụng ban vàng bạc cộng là 1000 cân. Số bạc ấy, bản quan lĩnh, lượng chiếu số bạc 5292, để phát cho các viên thuộc ở các bản dinh là 328 người. Nếu sẽ chia đều cho mọi người thì còn lẻ 4 phân 8 ly. Nghĩ cao hạ chia đều lẽ chưa được phải. Vậy phép chia đều không dùng được, lẽ đã rõ ràng. Nay muốn đem số tiền ấy chia cho bản thuộc theo phép “sai suy”. Chia làm 3 hạng: Hạng Giáp 8 người, mỗi người 7 phân; hạng Ất 20 người, mỗi người 5 phân; hạng Bính 300 người, mỗi người 2 phân. Như thế mỗi người được lĩnh bao nhiêu và tính gộp mỗi hạng được lĩnh bao nhiêu? Các thí sinh thi toán, học tập đã tinh thông, hãy tính toán để biện biệt, nên tường tận giãi bầy, để tỏ điều hiểu rõ”

Lời giải (nguyên văn-dành cho các bạn kiên nhẫn): “Đối, tôi nghĩ trong toán pháp, phép nhân chia không vượt quá suy phân. Trước xem nhiều ít khác nhau, nay quan chấp sự hỏi toán, nên tôi sở dĩ trả lời. Nay thấy trong đề bài hỏi, nhờ chiếu ban bạc cho các viên thuộc, lược thuyết chia đều, mà chính dùng phép sai phân. Ngẫm biết toán pháp vô cùng thần diệu.

Tôi xin tính giãi bầy đây: Cứ theo phụng ban vàng bạc cho các quan 1000 cân. Theo phép lấy mỗi cân nhân với 16 lạng, tất cả được 16000 lạng. Vả ơn rưới từ trên, ắt thấm xuống dưới. Số bạc ấy bản quan nghĩ lợi không phải của mình được dùng riêng. Bèn trong số bạc va ban kẻ phụng sự lấy 10708 lạng cất trữ, còn số bạc 5292 lạng. Lượng chiêu số bạc đem chia cho các bản thuộc 328 người để cùng bản dinh đồng hưởng ân về số bạc ấy, nếu dùng phép bình phân trên đặt số người, dưới đặt số tiền để làm phép chia (…không rõ chữ) mỗi người được 16 lạng 1 tiền 3 phân 4 ly, vậy số tiền ấy chưa hết, còn 4 phân 8 ly. Thực là nên dùng phép thông phân. Và nhân phẩm có cao hạ, thì chia đều cho tất cả là không xứng tình, lý ấy đều chưa phải. Vậy phép bình phân không thể dùng, cho nên không phải bài giải, tin như đầu đề nói, sự ấy đã hiển nhiên.

Vả người có hơn thua không bằng nhau, chia có nhiều ít thứ tự. Kẻ hơn thì đáng được nhiều, kẻ kém thì đáng được ít, chia mà có hơn kém vì lẽ đó.

Nay theo ý muốn dùng số tiền 5292 lạng, chi cho thuộc hạ theo phép sai phân, mà số người chia ra 3 hạng Hạng Giáp 8 người, mỗi người 7 phân; hạng Ất 20 người, mỗi người 5 phân; hạng Bính 300 người, mỗi người 2 phân. Ấy là hỏi phép sai phân. Phép ấy đáng làm thế này: trước đặt 8 người hạng Giáp lấy 7 phân mà nhân được tích số 56 phân suất. Lại lấy 20 hạng Ất, mỗi người 5 phân mà nhân được 100 phân suất; Lại lấy 300 người hạng Ất, mỗi người 2 phân mà nhân được 600 phân suất. Rồi lấy phân suất của 3 hạng cộng lại làm một, được 756 phân suất để làm pháp. Vừa đạt số bạc 5292 lạng làm thực, rồi theo phép quy trừ, mỗi phân suất là 7 lạng, dành lại làm số nhất định để làm phép nhân các phân suất nhất định. Rồi trước hết lấy 7 phân của hạng Giáp, nhân thành mỗi người được 49 lạng, sau lại lấy 5 phân của hạng Ất, nhân mỗi người được 35 lạng; lại lấy 2 phân của hạng Bính, nhân mỗi người được 14 lạng. Như thế số tiền mỗi người đã tính xong. Còn như các số gộp đều lấy sai phân tích rồi cũng nhân với số nhất định trên, tìm ra số gộp. Lấy tích số 516 phân suất của hạng Giáp mà nhân thành được 392 lạng, lại lấy tích số 100 phân suất của hạng Ất mà nhân thành được 700 lạng, lấy 600 phân suất của hạng Bính mà nhân thành 4200 lạng. Ấy là các số gộp của các hạng đã tính xong. Nếu muốn hoàn nguyên, cộng các số gộp của ba hạng làm một lại ra 5292 lạng.

Tôi đây, ngu về sự học, bày giải pháp thức biết thô sơ, vụng ở việc làm, biện biết mất điều chưa hiểu rõ. Nay nhân hỏi đến, thô thiển trả lời. Trái phải thế nào, nhờ quan chấp sự lựa mà chọn lọc. May lắm”.

BÌNH LUẬN: Đọc xong lời giải của các cụ, ù đầu. Lời giải toán nhưng chỉ khoảng ¼ câu chữ là giải toán, còn dài dòng văn tự diễn giải, thưa gửi kính cẩn.

Như bây giờ, đề toán cho các viên thuộc lại chỉ có như thế này: Có 5292 tỷ đồng thừa ra (lãi) khi làm đường và thu giá ở BOT, chia cho 328 người theo 3 loại. Loại 1 (cao cấp) có 8 người hệ số 7, loại 2 (trực tiếp) có 20 người hệ số 5, loại 3 (gián tiếp) có 300 người hệ số 2. Hỏi mỗi người được bao nhiêu tỷ đồng, mỗi loại bao nhiêu tỷ đồng?

Loại toán lớp 3: mỗi hệ số sẽ là: 5292/(7x8+5x20+2x300)= 7

Vậy mỗi người loại 1: 7x7= 49 tỷ đồng

Mỗi người loại 2: 5x7= 35 tỷ đồng

Mỗi người loại 3: 2x7= 14 tỷ đồng.

KẾT LUẬN: Thuộc lại dài dòng văn tự đã có truyền thống. Ngày nay, lời giải toán đã theo kịp thời đại, tính rất nhanh, còn lời văn dài dòng thì vẫn dùng ở các văn bản và nghị quyết mà thôi.