Hình như chưa hiểu hết về Nguyễn Bính??
Đây là cái tít nghi vấn đấy nhé. Nhân vừa qua nhiều người nói đến Nguyễn Bính, nên....
1. Lần giở trước đèn.
Mấy chục năm nay, từ khi tôi còn học phổ thông, được dạy về Nguyễn Bính, rồi lớn lên, về già vẫn thấy người ta nói về Nguyễn Bính là một nhà thơ “chân quê”. Dường như nền văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa cố ý chỉ lưu hành và phổ biến Nguyễn Bính của nông thôn, là người ca lên tiếng tâm hồn người nông dân Việt Nam (ở cả hai miền Nam, Bắc). Thời hiện đại, khi có mạng xã hội rồi, trên trang thivan.net, một trang web về thơ khá quen biết, cũng giới thiệu NB là “chân quê, giản dị, mộc mạc, nhẹ nhàng, trong sáng…”
Nếu như vậy, thơ Nguyễn Bính khác xa cuộc đời chìm nổi, từng trải và nghiệt ngã của ông ư?
Trong “đám” thi nhân Thơ mới, Nguyễn Bính cũng được định vị là một thi sĩ nhà quê, bên cạnh những tâm hồn tư sản sướt mướt Xuân Diệu, tiếng ca cảm hứng về vũ trụ Huy Cận, hồn vọng lịch sử kinh dị Chế Lan Viên… Dường như những gì cao xa, “sành điệu” không vướng đến ông?
Do trình bày (cố ý?) các tác phẩm thơ của Nguyễn Bính như vậy, mà Nguyễn Bính hiển nhiên là một trong vài trường hợp đặc biệt trong số các nhà thơ mới. Đó là hơi thở tác phẩm của thi nhân xuyên suốt thời gian, sau năm 1945 không hề dừng lại. Không như các ông khác, di sản tác phẩm thời Thơ Mới dừng lại, nhập kho, coi như xong một sự nghiệp, xoa tay bắt đầu một sự nghiệp khác.
Đọc các nghiên cứu của các nhà giáo, nghiên cứu sinh, các nhà phê bình, dường như họ dẫn tác phẩm của Nguyễn Bính không cần chú ý đến thời điểm sáng tác, để chứng minh cho nhận định Nguyễn Bính là một hồn thơ dân dã. Ví dụ, năm 1944, tại xóm Dừa, thi sĩ nhớ người: “Xuân đã sang rồi em có hay/ Tình xuân chan chứa, ý xuân đầy/ Kinh kỳ bụi quá, xuân không đến/ Sao chẳng về đây? Chẳng ở đây?”
Sau này, trong “Nhớ người vợ miền Nam”: “Giấc mộng đẹp qua nghìn vạn dặm/ Gối chăn này vẫn ấm hơi em/Đầu cành ríu rít tiếng chim/Giật mình trông hút bóng em xa dần”
Hoặc như: “Những đôi mắt ướt tìm đôi mắt/ Buồn ở đâu hơn ở chốn này” (1937)
Sau này: “Trời còn có bữa sao quên mọc/Tôi chẳng đêm nào chẳng nhớ em”. (1957)
Các tác giả thế kỷ 21 ngày nay nghiên cứu Nguyễn Bính cố triển khai theo một dạng mô thức định sẵn: Thơ Nguyễn Bính thời Thơ Mới là mềm yếu, sướt mướt, cánh chim lạc loài, cánh đồng cô đơn, cảm nhận của thi sĩ lãng mạn là “cái tôi lỡ dở”, diễn tả một sự hoài cổ (cố nhân, cố hương, cố viên)… rồi tới thời đóng vai người lữ khách, một kiểu “phượt” vẫn mang giai điệu của hồn quê… vân vân và vân vân. Đấy là loại trừ đi, không cần nhắc lại một tầng lớp nghiên cứu Nguyễn Bính khoảng trước năm 1989 (mốc Đổi Mới) thường đi theo lối mòn, cho rằng các thi sĩ Thơ Mới từ bỏ cái bế tắc trước cách mạng, hướng theo ánh sáng cách mạng, kiểu như các ông Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Tế Hanh, Huy Cận… và dĩ nhiên họ cũng gán cho Nguyễn Bính như thế. Nhưng họ chỉ (hoặc chỉ dám) dừng ở đó, nói gì thì nói cũng là dạng đại cương, chung chung, chứ ít người chỉ ra, tại sao các ông khác bẻ quặt bút đi, viết khác hẳn, còn Nguyễn Bính dường như vẫn dùng ngọn bút cũ. Vậy thì hiện thực XHCN của các ông khác cao quý hơn hiện thực XHCN của Nguyễn Bính à? Nói thật nôm na mách qué, cái kiểu hiện thực XHCN của các ông, cả ông dùng và ông nghiên cứu đều không có thật, hoặc đều dối trá cả phải không?
2. Gỡ ra từ đâu?
Nguyễn Bính là sản phẩm của thời đại sinh ra ông, cất giọng thơ lên, hòa vào dàn hợp xướng sau này đặt là Thơ Mới. Đó là lứa tây học tinh hoa, nhưng vẫn am hiểu Hán học. Bước đi thời đại sản sinh ra họ. Họ thừa hưởng nền giáo dục của chế độ Pháp thuộc, cảm nhận được cái nhu cầu tự do của con người văn minh, ý thức rõ giá trị nhân văn của con người xã hội. Dù cho áp đặt ách nô dịch lên thuộc địa An Nam, nhưng nền giáo dục Pháp đã trang bị cho một lớp người trọn vẹn các giá trị văn hóa tinh thần mẫu quốc, bị/được bản xứ hóa đi, thì vẫn là những giá trị tinh thần tiên tiến so với cha ông. Tuy nhiên, họ vẫn giữ được nếp sống cổ, được tiếp thu nền văn hóa Hán, thông thuộc Hán học, am hiểu thơ Đường và cổ văn dân tộc. Đó là một thế hệ dấu nối của Việt Nam, nối giữa quá khứ và hiện đại, giữa dân tộc và nhân loại. Sau này, càng nhìn lại, càng thấy họ là thế hệ duy nhất, và đó là bi kịch của dân tộc Việt Nam. Chứ không ư? Sản phẩm thi ca do họ tạo nên, kết thúc vào năm lập nước DCCH, cho đến nay và có lẽ mãi về sau, vẫn là “Mới”. Dù cho sau họ, người ta có hô hào “đổi mới” bao nhiêu, thì vẫn cũ so với họ.
Nguyễn Bính sống trong thời hoa niên, có những vần thơ không phải là chân quê như sau này người ta cố gán cho ông. Cùng với những người khác, thơ mới thoạt đầu và sau này, cảm hứng chủ đạo là khát vọng. Những mối tình si của Xuân Diệu là khát vọng. Niềm mơ ước ôm vũ trụ của Huy Cận là khát vọng. Tiếng khóc ma Hời của Chế cũng là khát vọng, cái khát vọng hướng đến vẻ đẹp đã bị mất đi rồi. Hàn Mặc Tử cũng cảm hứng chủ đạo là đi tìm cái đẹp trong một giấc mơ kỳ lạ. Mối tình si của Nguyễn Bính như sau, thì chân quê ở đâu: “Chao ơi!/Em ngon như rau cải
Em ngọt như rau ngót./Em giòn như cùi dừa./Em hiền như nước mưa/Em nhổ nước bọt xuống mặt biển/Mặt biển thơm lên hai mươi bốn giờ/Em là con Tướng trong tam cúc/Anh là quân Xe trong bàn cờ/Ví chăng có một nước Tình ái/Em là Hoàng Hậu, anh làm Vua”. À, chân quê ở những rau cải, rau ngót, cùi dừa… chứ cái hồn ca dao chưa thấy ở đâu, mà hơi thơ thì lại rất… thơ tự do như thời hiện đại. Người ta làm “hành” gì gì, Nguyễn Bính làm “Ái Khanh hành”
Hoặc năm 1941, như thế này thì chân quê ở đâu: “Ðôi dây như thể đôi đường/ Em ơi! Hà Nội là phương hướng nào?/ Ðêm tàn chẳng có chiêm bao/ Ðêm tàn có mấy chòm sao cũng tàn/ Chén sầu đổ ướt tràng giang/ Canh gà bên nớ giằng sang bên này” (Một con sông lạnh)
Tôi muốn nói những điều trên, là để nói với quý vị rằng, Nguyễn Bính thời thơ mới không chỉ có hồn chân quê, mà ông cũng như thi hữu cùng thời, nói lên cái khát vọng của thế hệ ông, điều mà trước ông, các thế hệ thi sĩ cha ông không có được, không làm được. Đó là khát vọng tự do.
Tự do được nói nỗi buồn, tự do được thổ lộ tình ái đôi lứa, tự do được khóc cho những nàng đã mất, tự do mơ ước như trời, làm trời, khóc cho một triều đại đã mất… Với Nguyễn Bính, do “cơ địa” mà ông cũng ca tự do ngút trời, những Ngưu lang, Chức nữ, những mơ ước làm vua “nước Tình ái” và còn tự do nói lời yêu chốn đồng quê, yêu cô thôn nữ, yêu những cái mà thời phong kiến xa xưa cho là vụn vặt, tầm thường. À, đây chính là chìa khóa giải mã sự nghiệp và đời thơ Nguyễn Bính.
Do “tạng” của Nguyễn Bính, mà sau này, sau năm 1945 vật đổi sao dời, trong khi các “loại” khát vọng khác bị chặn lại, thì cái khát vọng nói lên tình yêu đồng quê, chân quê của Nguyễn Bính lại được (ngẫu nhiên, chứ không cố ý) hiểu là hướng về giai cấp cần lao. Và, có lẽ Nguyễn Bính cũng chả bận tâm phải dừng cái cảm hứng ấy của mình, nên sau này, hậu thế được thừa hưởng di sản của ông, dường như cảm hứng thi ca liên tục, thi pháp không bị “bẻ gẫy” đi. Cuộc đời ông cũng là sử liệu để minh chứng cho nhận định ấy. Trong khi các thi sĩ khác, người thì làm quan, người thì ở văn phòng đọc sách, người thì lánh đi, thì Nguyễn Bính xông pha trong cuộc đời, làm “phượt thủ” có mặt ở những nơi ác liệt của cuộc sống, làm tiếp cuộc đi với “Ái khanh hành” qua những “con sông lạnh”. Khát vọng sống của ông không bị thế lực nào bẻ được. Kể cả khi về Nam Định, lúc cay đắng nhất.
3. Tại sao?
Giờ thì câu hỏi tại sao Thơ Mới lại vẫn mới mẻ, tại sao lứa thi sĩ thời tiền chiến vẫn là duy nhất, đã lấp ló câu trả lời, nếu như nghiên cứu kỹ cuộc đời và tác phẩm Nguyễn Bính, đặt nó bên cạnh dòng chảy con người và tác phẩm cùng lứa, cùng thời. Đó là cảm hứng khát vọng tự do. Chừng nào cái khát vọng ấy còn chảy, thì dòng thi hứng còn nối tiếp (như Nguyễn Bính), mà nó bị dập tắt, hoặc tự nguyện dập đi, thì nó chuyển dòng (hầu hết người khác Nguyễn Bính).
Đấy, vì sao lứa thơ mới là duy nhất? Ngày nay, đáng lẽ lứa Tây học hiện đại (thông thạo tiếng Anh chẳng hạn) phải ra đời được Tân Thơ mới chứ? Nhưng không có. Bởi vì họ thiếu một vế mà các thi sĩ Thơ Mới có, đó là sợi dây Hán học, sự nối kết cổ văn dân tộc. Và, hình như họ thiếu khát vọng tự do. Ngày nay, các nhà thơ Tân hiện thực chỉ ra đời được thứ thơ hoặc là giống cũ, hoặc là giống thơ dịch từ thơ nước ngoài. Có thể là tôi quá bi quan? Có thể!