Ngôn ngữ Việt Nam từ thời Trịnh Kiểm đến Trịnh Cương
Trong Tập san Sử địa số 4 năm 1966 xuất bản tại Sài Gòn, ông Hoàng Xuân Hãn đã giới thiệu bức thư chữ Nôm của Trịnh Kiểm. Tài liệu này trong sách Trung Hưng thực lục.
Điểm thú vị với những người quan tâm đến văn học, lịch sử, văn hóa, là ngôn ngữ thời đại Trịnh Kiểm, trong cả cách viết và cách nói năng, xưng hô. Ông Hoàng Xuân Hãn trong bài báo năm 1966 đã phân tích cụ thể mọi mặt của văn bản và một số câu từ. Trịnh Kiểm (1503-1570) sống vào thế kỷ 16, khá xa chúng ta, qua bức thư Nôm này, chúng ta có thể hình dung cách đây 500 năm người Việt nói năng ra sao.
Cũng trên số tạp chí đó, có bài của Bửu Cầm giới thiệu bức thư ngắn của Trịnh Cương, khi đó là Thế tử, gửi ông thày dạy học, là tiến sĩ Nguyễn Quán Nho. Trịnh Cương (1686-1729), làm chúa từ 1709 đến khi mất. Như vậy, Trịnh Cương sống cách Trịnh Kiểm hơn 100 năm.
Xem xét 2 bức thư của 2 đời chúa Trịnh cách nhau hơn 100 năm, thấy có nhiều điều rất thú vị, đặc biệt với người thích lịch sử, văn học sử, người viết tiểu thuyết lịch sử.
1. Bức thư của Trịnh Kiểm là thư riêng, gửi cho 3 người thân tín nhờ việc sửa sang mộ tổ ở quê. Hành văn là bề trên nói với người dưới thân tín, xưng là “tớ” và gọi người nghe là “ngươi”. Như vậy thời Trịnh Kiểm, từ nhân xưng “tớ” là từ dùng chung, trong ngữ cảnh nghiêm túc, thân mật. Ngày nay từ “tớ” chỉ dùng suồng sã đời thường giữa những người thân, hoặc cùng trang lứa. Cho đến Trịnh Cương, thì ông ấy xưng “tôi” với thày học. Cách xưng hô có phần trang trọng.
2. Trong phân tích của ông Hoàng Xuân Hãn, nói rằng văn bản Nôm của Trịnh Kiểm viết liền như chữ Hán, nên việc ngắt câu rất khó, phải đoán. Đến văn bản Trịnh Cương, đã có dấu ngắt, khuyên tròn nhỏ. Chữ Nôm sau 100 năm thời đó đã khác. Đọc thư Trịnh Cương, thấy lời lẽ ngắn gọn, hàm súc, có thể là do Trịnh Cương có học hành tử tế, còn Trịnh Kiểm nói sao viết vậy. Mà cũng có thể đó là tiến bộ về ngôn ngữ qua hơn 100 năm.
3. Thơ Nôm cho đến nay, đã biết có từ thời Trần, thời Lê. Nhưng ngôn ngữ đời thường, hoặc văn xuôi thì không thấy, cho nên tư liệu ngôn ngữ ngày thường như thư của Trịnh Kiểm là rất hiếm quý. Đọc kỹ thư này, thấy cách dùng từ cổ không khác mấy trong thơ Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm. Từ đó đến Nguyễn Du là một quãng thời gian 200-300 năm sinh ngữ đời sống vận động. Nhưng đó là văn chương bác học. Sau này, có nhiều văn thư của các vua Nguyễn lưu giữ lại, thì thấy ngôn từ nhiều chỗ không được như văn thư của Trịnh Cương.
4. Một vài từ ngày xưa và ngày nay dùng khác nhau. Ví dụ Trịnh Cương viết: “Ngày trước, tôi đã cho đưa túi trầu đến hầu, mà thầy cố từ. Khi bấy giờ tôi chẳng dám ép. Rày đã thung dung, tôi cho đem đến, lấy cho cam lòng tôi”. Ngày nay “cam lòng” dùng như là “đành lòng vậy, cầm lòng vậy”, còn Trịnh Cương nói “cam lòng” là “đẹp lòng”. Những từ nay đã biến đi một chút, như “từ” = “từ chối”, “rày”= “nay”.
5. Thư Trịnh Cương khá ngắn, nhiều từ không khác ngày nay, đọc hiểu cả, còn thư Trịnh Kiểm thì nhiều từ cũ, khó hiểu. Ví dụ câu này của Trịnh Kiểm: “Mà ngươi biệt tạm ở lại xem làm ba giá ngựa cho yên mọi lẽ. Ngoài 50 ngày cho biến hóa vạn vẽ. Thế nào hãy có tin cho lòng tớ dạy. Thế nào thì ngươi sẽ ra chầu”. Có thể “dịch” ra như sau: Mà riêng ngươi (hãy) tạm ở lại sắm 3 cỗ xe ngựa (hàng mã) cho toàn vẹn mọi bề. Ngoài 50 ngày (thì) cho hóa hết đi. Mọi sự có gì thì báo ra cho tớ yên lòng. Thế nào thì ngươi sẽ ra báo cáo sau”. Những từ “biệt”, “ba giá ngựa”, “biến hóa” chen vào đoạn thư khiến người bây giờ không thể hiểu ngay được.