Phiên âm và Thông dịch (3)
Về việc phiên âm tiếng và chuyển chữ nước ngoài.
Thực tế lâu nay, việc phiên âm tên riêng từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt có thực trạng mạnh ai nấy làm. Phổ biến nhất (gần 10 năm lại đây) là đọc và ghi âm lại theo tiếng Anh. Tuy nhiên, thực tế cho thấy cách đọc và ghi qua tiếng Anh không phải lúc nào cũng chuẩn. “Chuẩn” ở đây tạm quy ước là gần với phát âm của người chính quốc. Tên một người, mà khi trao đổi, người đối thoại gọi chệch đi, chắc chắn ở nước nào thì đó cũng là khiếm nhã, khó chấp nhận. Tên địa danh đọc chệch thì cũng dở đủ điều, tuy nhiên trên thế giới đã có tiền lệ, tên địa danh ban đầu bị đọc và viết chệch, sau này thành tên riêng (Ví dụ “China” cách gọi Trung Quốc chẳng hạn). Vậy nên làm như thế nào?
1. Với báo giấy và văn bản in (sách, công văn, ấn phẩm…). Hiện nay có tình trạng hoặc là viết nguyên tự dạng ở văn bản gốc, hoặc là phiên âm kiểu báo Nhân Dân đang làm, ghi thành tiếng Việt có dấu nối. Ví dụ “Nhà soạn kịch William Sharkespeare”, hoặc “Nhà soạn kịch Uơ –li-ơm Sex-pia”
Nhưng cũng có báo phiên âm ra chữ Việt, mà không có dấu nối: “Nhà soạn kịch Uyliam Secxpia”
2. Trường hợp 1 trên đây khá tiện lợi với văn bản tiếng Anh. Nhưng văn bản gốc ở dạng không phải tiếng Anh thì làm thế nào? Hiện nay, các văn bản hệ chữ La-tinh thì các báo viết, ấn phẩm xử lý cũng không thống nhất, có khi để nguyên, có khi viết theo văn bản đã chuyển ngữ qua tiếng Anh. Ví dụ: Olof Palme (Thủ tướng Thụy Điển) hoặc Ô-lốp Pan-mơ hoặc Ôlop Panmơ
Nhưng đối với các văn bản mà tự dạng không phải hệ Latin thì sao? Chữ Ả Rập, chữ Thái, Lào, hoặc chữ Trung Quốc thì sao? Hay là lại tìm chữ ấy đã được người Anh dịch ra văn bản tiếng Anh. Thường thì tại chính những nước đó, người ta đã có văn bản tiếng Anh khi giao dịch quốc tế, gọi là gì thì cứ thế mà theo. Ví dụ: “Vua Vajiralongkorn”; Báo Nhân dân sẽ ghi là “Vua Va-gi-ra-long-cơn” chẳng hạn. Riêng với Trung Quốc, thông lệ lâu nay là gọi theo kiểu truyền thống phiên âm Hán –Việt, ví dụ: “Tập Cận Bình”. Nhưng đúng ra, phiên âm đã được người TQ viết bản tiếng Anh là “Xi Jinping”. Với văn bản dịch từ TQ sang, hiện nay hình như ai thích gì làm kiểu ấy.
3. Với báo hình, báo nói. Vấn đề này phức tạp hơn với báo giấy và ấn phẩm. Hồi ông Huấn luyện viên Alfred Riedl mới sang Việt Nam, phát thanh viên đã đọc tên ông ấy theo kiểu Pháp: An-phờ-ret Ri-et, sau đó ông ấy nói đó không phải tên ông ấy, phải đọc theo kiểu Đức là El-phrit Ri-đờ. Với việc đọc tên người khác xa phát âm, có thể coi là một việc sai sót. Đa số trường hợp âm gần giống, hoặc theo truyền thống người ta chấp nhận. Ví dụ: Với Olof Palme, người Thụy Điển đọc rõ tương tự như U-lôp Pan-mơ, còn người Anh đọc Olap Pan (không rõ âm m). Với Việt Nam, truyền thống tiếng Pháp đã gọi tên người Pháp rất đúng, nếu nay lấy tiếng Anh làm chuẩn phiên âm sẽ sai lệch nhiều. Ví dụ GS Nguyễn Văn Dân đã nói về trường hợp “Brigitte Bardot”. Nghệ sĩ này lâu nay đọc đúng kiểu Pháp là Bri-jit Bac-đô. Nhưng có người đọc thành Bri-jit Bac-đớt, nghe lạ hoắc.
Vậy thì, đặc biệt là tên người, không phải mọi trường hợp đều lấy tiếng Anh làm chuẩn, mà phải lấy cách đọc của người chính quốc đó làm chuẩn. Có thể coi là một vài ngoại lệ, ví dụ Pháp, Tây Ban Nha, Đức… Tức là phần lớn các nước có hệ La-tinh thì khi ghi nguyên gốc tự dạng sang tiếng Anh, cách đọc sẽ khác nhau.
Ví dụ: Gần đây, tôi có bài viết về Mông Cổ, gọi tên Đại hãn của họ Thành Cát Tư Hãn theo phiên âm Hán Việt, ghi chú là Tringhit Khan. Một bạn comment đã chế diễu rằng, tiếng Anh của ông ấy là Genghis Khan và “không ở đâu thấy gọi là Tringhit Khan”. Người viết ra ý kiến đó tự tin đến mức có thể chế diễu sự khác biệt, làm như đó là biểu hiện của trình độ yếu kém. Thực ra, Tringhit Khan là cách chuyển ngữ của chữ Чингис хаан mà chính người Mông Cổ viết về tổ tiên của họ, theo mẫu tự Mông Cổ hiện đại (mượn chữ cái Nga Xlavo), và dĩ nhiên họ phát âm đúng là “trin-ghít khan”. Trong tác phẩm “Ba lần đánh thắng quân xâm lược Mông Nguyên” của Hà Kế Tấn (viết chung với 1 tác giả nữa), ông Tấn cũng dùng cách gọi Tringhit Khan, chắc chắn là với lý do chính người Mông Cổ gọi như thế. Câu chuyện này cho thấy, với cách ghi tên riêng qua tiếng Anh, đối với những nước không dùng mẫu tự Latin, thì có ít nhiều sai khác.
4. Tạm kết lại. Nước ta cần có một bộ quy tắc về phiên âm, chuyển ngữ tên riêng nước ngoài ra tiếng và chữ Việt Nam.
a. Có thể phân chia các ngôn ngữ dùng mẫu tự Latinh và không Latinh để làm 2 nhóm lớn. Trong nhóm không Latin, có thể chia ra 3-5 nhóm nhỏ: Ả Rập, Ấn Độ, Hán, Slavo…
b. Riêng đối với các nước có chuyển ngữ qua tiếng Anh, nên, tìm xem tên riêng ấy, ở nước sở tại, người ta giao dịch tiếng Anh viết như thế nào, thì mình lấy đó làm chuẩn, sau đó mới bàn chuyện viết thế nào ở văn bản Việt.
c. Nguyên tắc chuyển ngữ là phải gần với phát âm của người bản ngữ nhất.
d. Có quy định để bắt buộc phải tuân thủ trong viết, nói có tính công cộng (truyền thông, công văn, giấy tờ chính thức…)