Bộ Tiểu thuyết ‘Bình minh Đại Việt” - Hiểu sâu tư tưởng Việt
Nguyễn Xuân Hưng đang có kế hoạch xuất bản bộ tiểu thuyết gồm 3 cuốn: 1/ Hoa Lư, 2/Thảo Đường. 3/Trúc Lâm. Hiện nay đã in tập "Hoa Lư", chuẩn bị đưa in tập "Thảo Đường" và đang sửa tập "Trúc Lâm".
"Hoa Lư" kể về giai đoạn người anh hùng Đinh Bộ Lĩnh từ niên thiếu, làm vua kẻ chăn trâu đến khi lên ngôi Hoàng đế. Từ xưa, sử liệu về 12 sứ quân còn lại rất ít ỏi, việc dựng lại, tiểu thuyết hoá chiến cuộc đánh dẹp các sứ quân để thống nhất đất nước được tác giả miêu tả rất kỹ. Theo tác giả, Đinh Bộ Lĩnh đã liên kết quân với Trần Lãm, một mình sang dụ hàng Phạm Bạch Hổ, rồi tung quân đánh triều đình Cổ Loa, diệt 3 anh em Nguyễn Siêu, Nguyễn Thủ Tiệp, Nguyễn Khoan. Các tướng chỉ huy trận này là Lê Hoàn và Nguyễn Bặc và Nguyễn Huy, chính các tướng này đã đánh Kiều Công Tiễn, Kiều Thuận ở vùng Bạch Hạc, Phong Châu. Sau đó, Bộ Lĩnh cho quân vây Đỗ Cảnh Thạc ở Động Giang. Giai đoạn này chiến cuộc đã gần kết thúc, Đinh Bộ Lĩnh đã dùng kế hôn nhân, thông gia để thu phục Ngô Xương Xí và Ngô Nhật Khánh, những hoàng tộc, hậu duệ của Ngô Quyền. Diễn biến tình hình chiến trường gần đúng như sử liệu. Nhưng cụ thể lời ăn tiếng nói, chiến trận đánh dẹp thế nào, thì từ xưa chưa ai dựng lại được một cách tường tận. Nay, với tư duy của một nhà biên kịch, tác giả đã dựng lại chiến trận xưa với từng chi tiết và thoại rất độc đáo.
Trong tiểu thuyết, tác giả xử lý mối quan hệ giữa Dương thị với các nhân vật lịch sử cũng có điều đáng nói. Thân thế Dương thị cho đến nay vẫn còn nhiều thuyết khác nhau. Những nhà nghiên cứu địa phương Ninh Bình cho rằng, Dương thị là thủ lĩnh một đội quân nữ ở vùng gần Hoa Lư, xuất thân thường dân. Có thuyết lại cho rằng, Dương thị là người hoàng tộc của triều Ngô, có quan hệ bà con với họ Dương của Đình Nghệ. Tác giả cho Dương thị là "nghĩa tử", tức con nuôi của Dương Tam Kha, rồi chạy theo triều đình Ngô Xương Xí. Có như vậy, diễn biến hôn nhân giữa Đinh Bộ Lĩnh với mẹ Ngô Nhật Khánh và Dương thị mới phù hợp với việc thu phục 2 hoàng tộc họ Ngô này.
Tuy nhiên, toàn bộ chiến cuộc dựng lên trong tiểu thuyết cũng chỉ là cái nền gươm đao, để tác giả nói chuyện khác, chuyện chính yếu của tiểu thuyết này. Đó là sự hình thành tư tưởng con người Đại Việt, với khởi đầu từ sự kiện Ngô Quyền xưng vương, đặt nền độc lập. Nhân vật Ngô Xương Tỷ, tức nhà sư Thích Chân Lưu đã xuất hiện thành một đường dây xuyên suốt cuốn truyện. Những ghi chép hư cấu của Chân Lưu và một phần của người thày địa lý Tàu, đã dẫn dắt độc giả hướng về một phía khác của sự kiện Đinh Bộ Lĩnh xưng đế. Qua đó, nhân cách và tư tưởng Chân Lưu dần được lột tả. Sau này, Chân Lưu được Đinh Tiên hoàng phong là Quốc sư, hiệu Khuông Việt (phò trợ nước Việt) quả là hết sức ý nghĩa. Chân Lưu quan tâm đến văn hoá, tư tưởng, tự ý thức được là một ông vua không ngai cai trị tâm linh. Chân Lưu uyên thâm và biết thời thế, từ chối ngôi vua Ngô đáng lẽ vào tay ông, ông đã đặt nền móng cho sự hình thành tư tưởng con người Đại Việt, sau này Thảo Đường và Trúc Lâm Đại Đầu Đà đã tiếp nối và nâng lên tầm cao chói lọi trong khoảng gần 300 năm sau.
Nguyễn Xuân Hưng viết cuốn tiểu thuyết lịch sử đầu tiên về thời kỳ Nguyễn Hoàng mở nước và được giải của cuộc thi tiểu thuyết Hội Nhà văn năm 2004. Lần đầu tiên, Nguyễn Hoàng và những người theo chúa Nguyễn được nhìn nhận với con mắt khác với quan niệm chính thống lâu nay vốn bất công với nhà Nguyễn. Văn phong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Hưng không kể lể, tự sự, mà thiên về dựng truyện, thoại nhiều, tiết tấu nhanh.
Trong tiểu thuyết "Hoa Lư", Nguyễn Xuân Hưng dùng lại thi pháp kể chuyện của người trong cuộc và cũng như tiểu thuyết trước, đã dựng lại diễn biến các sự kiện một cách chi tiết, trực quan. Nếu có thể dựng thành phim, thì đạo diễn không cần phải chuyển thể mất công nhiều lắm, có lẽ việc là một nhà sản xuất phim đã ảnh hưởng đến cách viết của tác giả.
Nhưng, qua tiểu thuyết Hoa Lư, Nguyễn Xuân Hưng cũng bộc lộ một số khiếm khuyết. Đọc diễn biến chiến cục dẹp loạn 12 sứ quân, có những lúc tưởng như đọc Tam quốc, song các nhân vật trong Hoa Lư chưa nổi rõ số phận, khó có thể nhớ Đinh Điền hay Lưu Cơ, Nguyễn Bặc. Trong số các tướng, có vẻ tác giả dành thời gian cho nhân vật Trịnh Tú hơn cả. Có lẽ người ta chỉ nhớ đến Nguyễn Huy, lại là nhân vật tướng hư cấu. Tác giả có chăm chút cho Lê Hoàn, Đinh Liễn, nhưng đáng tiếc đến cuối lại "thả" cho các nhân vật này "đi mất". Đoạn đầu nói về Đinh Dự, Bộ Lĩnh và Thày Trương rất có không khí, nhưng lại không được liên tục đến cuối. Có lẽ vì chính quan niệm của tác giả đặt ra là chú trọng sự hình thành tư tưởng, nên đã dụng công xây dựng nhân vật Thích Chân Lưu chứ không phải là các tướng Hoa Lư. Dù sao thì Chân Lưu dần dần hiện lên qua các trang tự sự, cũng đạt yêu cầu là ông vua không ngai, người đặt nền móng cho tư tưởng người Việt. Thiền phái Vô Ngôn Thông mà Chân Lưu làm tổ thứ 5 đã góp phần quan trọng cho ổn định xã hội, hình thành ý thức độc lập dân tộc và văn hoá Đại Việt. Với 2 cuốn tiếp theo: "Thảo Đường" và "Trúc Lâm" hy vọng nhiệm vụ đặt ra của tác giả là dựng lên đường dây lịch sử tư tưởng con người Việt, sẽ trọn vẹn. Theo tác giả, nhân vật chính trong "Thảo Đường" cũng không phải chính Thảo Đường, mà là vua Lý Thánh tông, vị tổ thứ 2 của Thiền phái Thảo Đường, còn các nhân vật quan trọng của "Trúc Lâm" là 3 vị tổ của Thiền phái Trúc Lâm.
Nguyễn Xuân Hưng đã có thời gian vài năm làm biên tập, thư ký quan trọng cho Tạp chí Phật học của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, cùng với Thượng toạ Gia Quang và Đại đức Đức Thiện cải tổ tờ tạp chí này. Việc hiểu biết về Thiền học chắc chắn giúp ích rất nhiều cho việc sáng tác bộ tiểu thuyết "Bình minh Đại Việt" với ba quyển Hoa- Thảo- Trúc. Theo tác giả: "Lịch sử Phật giáo Việt Nam gắn bó kỳ lạ với lịch sử dân tộc. Tìm hiểu lịch sử tư tưởng của người Việt, không thể không tìm hiểu lịch sử Phật giáo". Ba tập Hoa- Thảo- Trúc chính là cuốn sách về con đường hành đạo gắn bó với đời của các Bồ Tát kiệt suất trong lịch sử dân tộc.
Được biết, gần 10 năm chuẩn bị tiến tới Đại lễ 1000 năm Thăng Long, có khá nhiều công trình văn hoá, kịch bản, tiểu thuyết "nổ" rầm rĩ, được tài trợ khá nhiều. Song, bộ tiểu thuyết như của Nguyễn Xuân Hưng xứng đáng là công trình lớn dâng tặng Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, một cách tôn vinh người Việt, công trình gắn bó với việc hình thành và phát triển của Hoa Lư đến Thăng Long.