Châu Phi da vàng (2)
2. Malagasy
Người dân đa số sống tại đảo Madagascar được gọi là “người Malagasy”, nền văn hóa của họ là nền văn hóa Malagasy. Theo tài liệu, thì dân Malagasy đến đảo này từ khoảng năm 300-400 trước công nguyên. Họ đến từ Nam Đảo (danh từ chỉ đảo lớn nhất trong quần đảo Indonexia ngày nay). Theo số liệu năm 2012 thì dân số Madagascar là 22 triệu, và có 90% Malagasy, nhưng năm 2014, tôi đến Madagascar, bật wiki ra, chỉ cho những người Madagascar (có học thức) thì họ cười: “Bây giờ hơn 25 triệu rồi, số liệu đó từ năm 2008, và Malaygasy chỉ còn khoảng 80%”. Nguồn gốc dân tộc Malagasy, tất cả đều thống nhất từ nguồn chủ yếu ở Đông Nam Á (có tài liệu gọi là Mã Lai- Đa Đảo hoặc Borneo), nhưng các cuộc di cư nhỏ hơn, pha trộn gen thì đến từ các nước Bắc Phi, Ả Rập. Điều này hơi ngạc nhiên, phía Tây đảo Madagascar là Modambic, nhưng người Modambic da đen lại không có làn sóng di cư lên đảo từ xưa, người Malagasy nói vui: Họ không biết bơi.
Theo chiều dài lịch sử, nhất là khoảng 300 năm gần đây, các sắc dân da đen từ lục địa, người Ấn do giao thương, người Pháp do chế độ cai trị, đã để lại dấu vết con lai ở cộng đồng Malagasy. Màu da của nhiều người Malagasy có vẻ đen, nhưng cũng chỉ như người ở Campuchia, Malaysia, Indonesia mà thôi, phần nào rất giống với sắc dân các dân tộc Tây Nguyên của Việt Nam. Có bạn hỏi tôi, có phải họ là da nâu không? Chắc không phải, vì người Tây Nguyên dù hơi đen, nhưng sao gọi là da nâu
Người Malagasy mà tôi gặp, mấy anh lái xe, mấy hướng dẫn viên, khi trò chuyện, đều có vẻ hãnh diện về nguồn gốc Đông Nam Á, nhấn mạnh mình da vàng, không phải da đen như người lục địa: Chúng ta là da vàng.
Nói dông nói dài, để dẫn đến một điều tôi muốn chia sẻ. Một điều khiến tôi rất ngạc nhiên, đó là tín ngưỡng truyền thống của người Malagasy là thờ cúng tổ tiên, đa thần giáo, bái vật giáo. Cái gì cũng thờ được, từ hòn đá, đến trời đất, giống người Việt “thần cây đa, ma cây gạo cú cáo cây đề” (hiện nay, do lệ thuộc Pháp lâu, đạo Tin Lành đã bắt rễ vào hơn 1/3 dân số Madagascar) Và điều ngạc nhiên nhất là người Malagasy có tục cải táng người chết. Tôi ước ao tìm được một nhà nghiên cứu, hỏi xem trên thế giới có bao nhiêu dân tộc giống như người Việt, chôn người chết, rồi đào lên cải táng. Mới thấy ở Việt Nam và nay thấy ở Madagascar. Tuy nhiên, người Malagasy cải táng có khác về cách thức so với người Việt. Sau 3 hoặc 5 hoặc 7 năm, họ mở phần mộ, không xếp xương cốt vào tiểu như người Việt, mà để nguyên cốt, quấn vải trắng và cho vào hầm mộ, là một nơi cất giữ cốt của dòng họ. Tôi đã thấy mấy loại hầm mộ. Một là tròn, xây thành đứng có đỉnh cầu như mộ thường, hai là xây như một cái nhà bình thường, nhỏ tý, trông chả khác nhà ở, nhưng nhỏ bé trông hơi ghê, vì chả phân biệt âm dương gì cả; ba là mộ to tướng, lấp đất đá tự do, thường của người nghèo, thêm người thì thêm đất đai. Cách thức cải táng khác nhau có thể lý giải phụ thuộc thổ nhưỡng và trình độ sản xuất. Ở VN, nghề gốm từ xa xưa, còn đất ở Madagascar chắc không làm gốm được, hoặc nghề gốm kém nên họ không dùng tiểu.
Điều thứ hai rất giống người Việt, đó là làm lúa nước, canh tác ruộng nước. Theo lịch sử, từ thế kỷ 16, họ đã có hệ thống dẫn nước rồi. Tôi không có thời gian đủ lâu để xem họ làm ruộng như thế nào, nhưng cách mà họ “cuốc” đất thì rất lạ lùng. Tôi đã đi qua những thửa ruộng mới thu hoạch, một nơi có 3 người đàn ông đang làm đất. Cả ba ông đều dùng dụng cụ như cái mai, mà rộng và khum như cái xẻng. 1 người đứng phía đầu thửa đất, chân giẫm lên chỗ đất chưa xới, chọc mạnh đầu xẻng xuống. 2 người đứng đối diện, chân giẫm lên chỗ đất đã xới xong, làm việc lật đất. Những thớ đất được xới lật lên, như là đã được cuốc lên, nhưng bản đất xới to và sâu hơn. Tôi đã qua phiên dịch tiếng Anh, hỏi họ tại sao không dùng cuốc, làm động tác cuốc, mô tả cái cuốc. Họ cười và lắc đầu. Có thể ruộng của họ đất bở, không nhiều hàm lượng nhôm (sét) như ở Việt Nam.
Điều thứ ba, cũng thấy quen thuộc khi đến ngoại ô Antananarivo, cách mấy chục cây số, đó là bắt gặp những mái ngói vẩy, lợp kiểu âm dương. Tôi được giới thiệu là những “nhà cũ”. Hỏi từ bao giờ, thì người hướng dẫn chỉ nói, tôi lớn lên thấy nhà nông thôn khá giả lợp như thế. Người hướng dẫn của tôi không phải người nghiên cứu sâu về văn hóa dân gian, nên không thể trả lời hơn. Điều này cũng là một tiếc nuối của tôi khi đến Madagascar, do thời gian hạn hẹp, không thể tìm gặp người có chuyên môn sâu. Khác với Mông Cổ và Lào, tôi được gặp những người có hiểu biết rất sâu về văn hóa của họ.
Còn một số thứ quen thuộc nữa tôi sẽ kể dần…
Một suy nghĩ khiến tôi có sự liên tưởng rất thú vị. Vì sao người Pháp chọn hòn đảo này làm nơi giam giữ tù chính trị của Việt Nam, mà không chọn một nơi nào khác trong hàng chục lãnh thổ thuộc địa. Người Pháp đã chọn một nơi có điều kiện thời tiết (nhiệt đới), có nền văn hóa gần nhất với người Việt, để nhằm mục tiêu “an trí” người chống đối Việt Nam. Họ đủ xa để không thể về, họ đủ quen để yên phận. Hoàng Đình Dong, nhà lãnh đạo Xứ ủy Bắc kỳ của Đảng Cộng sản Việt Nam, sau này làm tướng chỉ huy cấp quân đoàn, hay Lê Giản, người góp phần khai sinh ra công an nhân dân, đều là những người bị đày đi Madagascar. Nếu tìm tài liệu ở Paris, chắc chắn có tài liệu về những người tù Việt Nam. Vua Duy Tân và Thành Thái thì được an trí ở đảo La Réunion cách đảo Madagascar 700 km về phía đông Nam, nơi này cũng lưu đày nữ vương cuối cùng của Madagascar.
Còn rất nhiều câu hỏi về sự tương đồng và giống nhau giữa văn hóa Malagasy và một số nét đặc trưng văn hóa Việt. Nhưng tiếc thay tôi không hỏi được. Ví dụ họ có xăm mình không, có ăn trầu không? Những người Malagasy chắc hẳn là những chiến binh của biển cả, họ quen đi biển dài ngày, vì sao họ lại băng qua Ấn Độ dương để đến một hòn đảo xa xôi. Các cuộc di cư của người Malagasy đến Madagascar vào thời gian tương ứng cuối nhà Chu của Trung Quốc, thời gian đầy các cuộc thôn tính và di cư tự nhiên. Liệu người Malagasy có phải thổ dân ở đảo Borneo hay họ di cư từ Đài Loan, từ vùng dân cư Bách Việt đến? Tại sao lại có sự tương đồng về sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng giống dân cư Lạc Việt? Điều này, chắc chắn những nhà nghiên cứu văn hóa thuộc địa Pháp đã giải quyết xong, đã ai lục tìm ở Paris chưa? Người bạn Madagascar công nhận: Mọi tài liệu tạm gọi là cơ bản và gốc về Madagascar, đều phải tìm ở Pháp. Tình trạng này cũng tương tự Việt Nam thôi.
Nghĩ thế thôi, chứ ngay việc tại sao gọi là “người Kinh”, “người Việt”, còn mù mờ chưa rõ, nói gì đến Malagasy xa xôi. Người Lạc Việt là ai? Tổ tiên chúng ta, từ Kinh Dương Vương đến Hùng vương là ai? Sử liệu Trung Hoa đáng tin đến đâu? Khi đến Madagascar tôi lại nghĩ đến các vấn đề của dân tộc Việt, mà thấy người Malagasy may thay chỉ có hơn 2000 năm, không có đến 4000 năm lịch sử, để đến hơn 1000 năm lịch sử trước kia cứ mù mờ, tìm mãi không thôi.
Ghi chú: Ảnh 1: Hình dung tương đối về vẻ mặt 18 sắc tộc ở Madagascar. Ảnh 2,3,4: Các loại mộ. Ảnh 5: Nhà mái âm dương, vảy cá.