Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Bút ký

Đất quê của cô K — 3. "Chết ở Liễu Châu"

·Loạt bài, kỳ 3/4

Từ cửa khẩu Hữu Nghị đi Nam Ninh bằng đường ô tô cao tốc khoảng gần 2 giờ (vận tốc trung bình 90- 100 km/h), lại đi lên phía Bắc khoảng hơn 1 giờ tàu cao tốc nữa (vận tốc trung bình 180-200 km/h) là đến thành phố Liễu Châu. Không như Nam Ninh, một thành phố trẻ, Liễu Châu là thành phố cổ nhất của tỉnh Quảng Tây, trung tâm địa lý của Khu tự trị dân tộc Choang. Thành phố nhỏ bé, nhưng toàn Trung Quốc biết đến với câu thành ngữ “chết ở Liễu Châu”.

Liễu Châu, thành phố nhỏ sơn thủy hữu tình thật đấy, nhưng nếu không có các truyền thuyết, giai thoại thì cộng đồng không thể biết đến. Mà giai thoại như hương vị một thành phố, có lan tỏa được không là do con người, do các nhân vật của miền đất. Liễu Châu may mắn có một vị danh nhân là Liễu Tông Nguyên (773-819), thi sĩ, quan thứ sử của Liễu Châu thời Đường. Liễu Tông Nguyên làm thơ, cai trị Liễu Châu và khi chết đi, ông vẫn còn đóng góp cho Liễu Châu một việc làm nên giai thoại. Sau nhiều năm ông mất đi, mở quan tài, vẫn thấy như người còn đang ngủ. Bởi vì Liễu Châu có loài cây Linh sam, hay còn gọi là nam mộc, nếu dùng làm quan tài, thì thi thể không bị phân hủy theo các quy luật tự nhiên bình thường. Không ai thống kê có thật không, bao nhiêu trường hợp như vậy, nhưng suốt chiều dài lịch sử từ thời Liễu thi sĩ, gỗ linh sam Liễu Châu là một bảo vật vô giá. Tất nhiên là rừng gỗ Liễu Châu không đủ nhiều cho số người chết bao nhiêu thế hệ, cho đến nay đã tuyệt chủng rồi.

Đến Liễu Châu, mới thực chứng một tập quán của người Trung Quốc do ngôn ngữ mang lại. Đó là tập quán sùng tín suy diễn đồng âm. Người Quảng Châu làm chữ phúc ngược dán ở cửa là vì “phúc ngược” phát âm tiếng Quảng gần như “Phúc đến”. Cũng như người Việt bày ngũ quả “cầu sung vừa đủ xài” (mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài). Trường hợp Liễu Châu, quy luật sùng tín này có vẻ hơi kỳ lạ. Đó là người ta đi du lịch đến mua vật kỷ niệm là cái quan tài nho nhỏ mong “thăng quan, phát tài”. Đó quả thật là ngược với quan niệm suy diễn của người Việt. Nhìn thấy cái quan tài cứ ghê ghê. Tặng nhau quan tài khác gì câu rủa chết đi cho nhanh. Tập quán văn hóa có những sự đối nghịch không nên giải thích.

Liễu Châu nằm bên hai bờ sông Liễu. Sông uốn quanh làm một cái vòng gần tròn ở vị trí hình thành nên đô thị, rồi mới giãn ra chảy đi. Thành ra, Liễu Châu là thành phố đẹp bên sông với những cây cầu đẹp. Có sông, nhưng lại có núi. Núi bao quanh thành phố, núi còn rơi vào nội thành như một hòn non bộ khổng lồ. Một trong những quả núi rất nổi tiếng với người Việt trong nước Việt, đó là núi Tây Phong Lĩnh, địa phương còn gọi là Ngư Phong.

Năm 1943, sau nhiều ngày bị Quân khu 4 TQ giữ tại Liễu Châu, Hồ Chí Minh được tự do, đã làm bài thơ “Tân xuất ngục học đăng sơn” (Mới ra tù tập leo núi)

Vân ủng trùng sơn, sơn ủng vân
Giang tâm như kính tịnh vô trần
Bồi hồi độc bộ Tây Phong lĩnh
Dao vọng Nam tiên ức cố nhân

Bài thơ quả thực là bậc thày ngôn ngữ, mà người Trung Quốc sành sỏi như Quách Mạc Nhược cũng phải khen. Chỉ với 2 câu, tả cảnh đẹp của Liễu Châu rất tài: Núi ấp ôm mây, mây ấp núi, Dòng sông gương sáng sạch bụi trần. Hai câu sau nói tình người: Bồi hồi dạo bước Tây Phong lĩnh, Trông lại phương Nam nhớ cố nhân.

Ông Tố Hữu có việc gì đó qua Liễu Châu năm 1956, đã làm bài thơ này:

Tàu qua ga Liễu Châu
Bác xưa tù nơi đâu?
Đêm rét, tê xiềng xích
Thương nước, dài tóc râu.
(1956)

Thực ra, thông tin về Hồ Chí Minh ở Liễu Châu không thể đến ông Tố Hữu một cách chân thực vào năm 1956. Khi Hồ Chí Minh bị bắt ở Tĩnh Tây, bị dẫn giải đi loanh quanh nhiều nhà tù theo hành trình: Nam Ninh- Liễu Châu- Quế Lâm, rồi về Liễu Châu. Khi về đến Liễu Châu, Hồ Chí Minh bị “giữ” chứ không hẳn bị “tù”. Lao tù là ở nơi khác. Liễu Châu là nơi đặt bản doanh của Bộ tư lệnh quân khu 4, Tư lệnh là Trương Phát Khuê. Ông Hồ được giữ ở đây để Trương tìm phương án mặc cả cho sự trả tự do của ông. Ngày nay ở Liễu Châu, còn giữ căn nhà Hồ Chí Minh đã ở trong thời gian này. Nhưng chú ý rằng, thông tin về những ngày Hồ Chí Minh bị giữ ở Liễu Châu trong bảo tàng này không nhiều, vì những thông tin đáng giá nhất đều liên quan đến các tướng Trung Hoa dân quốc. Đó là một căn nhà phố 2 tầng đơn giản nhưng đúng là nhà, chứ không phải nơi giam giữ. Nhà đó giờ là Nhà lưu niệm Hồ Chí Minh tại Liễu Châu. Chính quyền Liễu Châu giữ di tích này, có người trông coi, rất cẩn thận. Đối diện bên kia đường nhỏ là chân núi Tây Phong Lĩnh. Người địa phương hay dùng tên Ngư Phong để gọi núi, với truyền thuyết chân núi có hồ, cá thành tinh lẩn quất trên núi này. Hẳn là thời kỳ 194x, khu vực này phong quang, cụ Hồ có thể đi khoảng mấy chục bước là đến chân núi để tập leo lên đó. Bây giờ trên đỉnh núi người ta làm một am thờ Phật, thờ Thánh, lại làm ga cáp treo, đi thẳng đến mỏm núi kế bên cao hơn có thể nhìn thấy Liễu Châu.

Có một chi tiết mà ít người biết, Liễu Châu là địa điểm tổ chức một hội nghị quan trọng cấp cao Việt Nam- Trung Quốc tháng 7/1953, bàn về giải pháp về chấm dứt chiến tranh để đấu tranh tại Gienevo (Thụy Sĩ). Ngày nay đã có tài liệu do phía Trung Quốc công bố, còn những nhân vật Việt Nam tham dự hội nghị thì ít nói đến. Hội nghị tập trung những nhân vật lịch sử của cả hai phía. Việt Nam có Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp, Hoàng Văn Hoan; Trung Quốc có Chu Ân Lai, Vi Quốc Thanh, La Quí Ba, Giải Phương, Trần Mạn Viễn, Kiều Quán Hoa. Hội nghị bàn về việc phân chia giới tuyến, sơ bộ tính đến chấp nhận phương án vĩ tuyến 16, mặc dù phía Việt Nam muốn phân chia ở vĩ tuyến 13; thống nhất quan điểm hành động để ngăn chặn Mỹ nhảy vào can thiệp. Điều lạ là không biết diễn biến ở Thụy Sĩ cụ thể thế nào mà kết quả lại thành vĩ tuyến 17. Giải mật về Hội nghị Liễu Châu cho thấy, phía Việt Nam là thế yếu, vì đang có viện trợ để đánh Điện Biên. Khi chưa xong Điện Biên, các bộ óc phân tích của 2 nước nhận định muốn dứt điểm xong toàn Đông Dương phải cần 2-3 năm gian khổ nữa. Nhưng sau khi chiến thắng Điện Biên, thì thông số 2-3 năm đáng lẽ phải được nhìn nhận lại, có thể rút lại 1-2 tháng chứ, trong khi đó Trung Quốc, Liên Xô và Mỹ lại đẩy mạnh hối thúc ký kết hiệp định là có lợi cho địch thủ của Việt Nam. Tài liệu Hội nghị Liễu Châu cũng nói đến việc phía Việt Nam miễn cưỡng đình chiến (ngay từ 7/1953)

Nhiều người chỉ biết Hội nghị Gienevo, chứ không biết chỉ đạo và quán triệt cho kết quả của nó của phía Việt Nam và Trung Quốc lại bắt đầu từ Hội nghị Liễu Châu. Có một chi tiết, tại Liễu Châu, khi tham dự Hội nghị, Kiều Quán Hoa (sau này là Bộ trưởng Ngoại giao) đã cùng Chu Ân Lai đàm đạo về câu ngạn ngữ “Chết ở Liễu Châu”. Họ còn cho người điều tra, bất ngờ được biết không còn cây gỗ linh sam nào nữa. Không biết có yếu tố tâm linh nào không khi các bộ óc thâm thúy Trung Quốc chọn Liễu Châu để tổ chức bàn về cái chết của chiến tranh Đông Dương, muốn kết quả thi thể của nó còn mãi. Và có lẽ là thứ gỗ linh sam Liễu Châu đã tuyệt chủng, nên cái chết được đóng quan tài ở Liễu Châu, trình diễn ở Genevo đã mục rữa, phân hủy hoàn toàn sau đó. Lịch sử Việt Nam cho đến 1975 đã chệch hoàn toàn kết quả Hội nghị Liễu Châu. (Sau này, họ lại chọn Thành Đô tổ chức một hội nghị, điều này ngoài nội dung chủ đề của bài này).

Đến Liễu Châu không thể chỉ ngắm cảnh mà thấy non nước thủy tú của người Trung Quốc. Đó là một phần lịch sử, có cả một chút số phận của Việt Nam cận đại trong đó nữa