Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Bút ký

Kinh Môn trong lòng tôi — Bài 5: Bảo vật vô giá

·Loạt bài, kỳ 3/3

Bài 5. Bảo vật vô giá bị bỏ quên (Bài thơ của vua Lê Thánh tông khắc vào vách động Kính Chủ)

1. Tôi đã từng giới thiệu bài thơ Lê Thánh tông khắc vào vách động Kính Chủ. Gần đây, đọc được bài viết của tác giả Đàm Văn Minh, xét thấy không thể viết hay hơn, nên trích bài viết ấy để giới thiệu một văn vật vô giá của động Kính Chủ:

(bắt đầu trích) “Trong các động đá được biết ở nước ta, chưa có động đá nào có nhiều văn khắc chữ Hán chữ Nôm (sau đây gọi là văn bia) như ở nơi đây, trong đó có một văn bia là bài thơ của Thiên Nam Động Chủ. Bài thơ này khắc trên một mặt đá phẳng mài nhẵn, chếch 450 hướng xuống đất, ở vị trí chính giữa vòm động, nơi cao nhất, trang trọng nhất. Bởi vì vòm động cách sàn động khá cao, nên đứng dưới nhìn lên chỉ thấy rõ 5 chữ Hán “Thiên Nam Động Chủ đề”. Bia ở vị trí cao quá tầm với của chiếc thang dài nhất, lại chơi vơi giữa khoảng không, không có chỗ tỳ bám; do vậy, công việc in lấy thác bản rất vất vả và nguy hiểm, chỉ một sơ suất nhỏ sẽ dẫn đến tử thương. Mặc dầu vậy, hiện nay trong tay chúng tôi cũng đã có được thác bản văn bia bài thơ này.

Nói là bị bỏ quên, là vì bài thơ này hiện diện ở một di tích văn hóa lịch sử nổi tiếng, nhưng lại vắng bóng trong các bộ sưu tập thơ Lê Thánh Tông, kể cả các tập sách nghiên cứu giới thiệu dù đó là công trình khoa học về thơ Lê Thánh Tông hay về văn khắc, văn bia. Một bản niên biểu dài 14 trang trong sách có ghi thời gian Lê Thánh Tông đề thơ ở động Hồ Công, động Long Quang, động Lục Vân, nhưng không nói gì đến bài thơ này. Ngược dòng lịch sử, các tập thi tuyển cũng như tổng tập thơ, chẳng hạn Hoàng Việt thi tuyển của Bùi Huy Bích (1714 -1818), Toàn Việt thi lục của Lê Quý Đôn (1726 - 1784) cũng không thấy chép. Bài thơ này chưa thấy chép ở một tài liệu nào, nhưng sử sách đã nhắc đến sự kiện Lê Thánh Tông đề thơ ở động Dương Nham, ở núi Thạch Môn. Văn bia Trùng tu Dương Nham tự bi ký do Vũ Cán, Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất (1502) soạn năm Đại Chính thứ 3 (1532) đời Mạc, cho biết: "Chùa Dương Nham có từ xưa -đời Lý, vua Lý Thần Tông thường tới thăm; đời Lê, vua Lê Thánh Tông có thơ đề". Sách Đại Nam nhất thống chí, ở tập 4, phần chép về chùa Dương Nham tỉnh Hải Dương như sau: "Gian giữa thờ Phật, bên trái thờ sư Không Lộ, Đạo Hạnh và Huyền Quang; bên phải thờ Trần Anh Tông... Vua Lê Thuần Hoàng đế vịnh thơ chạm vào bia nay vẫn còn". Sách Hải Dương phong vật chí cũng chép tương tự như 2 tài liệu vừa dẫn. Những năm đầu thế kỷ XX Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp tại Hà Nội đã in dập được thác bản văn bia này rồi, có điều thác bản đó không lấy được hoa văn trang trí diềm bia.

Bia hình chữ nhật nằm ngang, kích thước 0,9x1,50m, cả chiều ngang và chiều dọc phần diềm bia đều chạm khắc hoa văn lá và dây leo hình lượn sóng gần giống như hoa văn ở bia Đề Long Quang động và bia Đề Hồ Công động. Chữ Hán trên bia khắc theo hàng dọc từ phải sang trái. Căn cứ vào nội dung văn tự trên đó, chúng tôi chia văn bia làm 3 phần: đề từ (còn gọi là lời dẫn) 5 dòng, chính văn 12 dòng (là bài thơ cổ phong thất ngôn trường thiên 22 câu), lạc khoản 3 dòng, tổng cộng 20 dòng, gồm 220 chữ Hán (trong đó có một chữ ở bia bị sứt, ở thác bản bị mờ, không đọc được)” (hết trích).

2. Toàn văn chữ Hán như sau:
題敬主洞
余守我太祖之天下,不敢遑寧,克詰戎兵,思陟禹跡,乃親率舟師,耀武江外.反旆之日,留一詩于石門,云:
石門山上登臨處,
虛室高窗閑白晝。
巨口谽呀吐梵宮,
嵯峨怪石高低樹。
不因神鬼斧斤餘,
刻巧工夫元太素。
回頭渺渺八荒寬,
青天不盡山無數。
洞門不鎖鎮長開,
別有一重天上去。
性精金自鍊初成,
人我山根處處平。
江水淡於僧眼碧,
海山濃似佛頭青。
金鰲背上祇園地,
寶屋光中舍衛城。
倦鳥有情依密葉,
閑雲無意落空庭。
東風雨霽晴光薄,
數點煙消日色明。
經武餘閑追勝踐,
終身心醉暫還醒。
Đề Kính Chủ động

Dư thủ ngã Thái tổ chi thiên hạ, bất cảm hoàng ninh, khắc cật nhung binh, tư trắc Vũ tích, nãi thân suất châu sư, diệu võ giang ngoại. Phản bái chi nhật, lưu nhất thi vu Thạch Môn sơn, vân:

Thạch Môn sơn thượng đăng lâm xứ,
Hư thất cao song nhàn bạch trú.
Cự khẩu xá ha thổ phạn cung,
Ta nga quái thạch cao đê thụ.
Bất nhân thần quỷ phủ cân dư,
Khắc xảo công phu nguyên thái tố,
Hồi đầu diểu diểu bát hoang khoan,
Thanh thiên bất tận, sơn vô số.
Động môn bất toả trấn trường khai.
Biệt hữu nhất trùng thiên thượng khứ.
Tính tinh kim tự luyện sơ thành,
Nhân ngã sơn căn xứ xứ bình.
Giang thuỷ đạm ư tăng nhãn bích,
Hải sơn nồng tự Phật đầu thanh.
Kim ngao bối thượng Kỳ viên địa,
Bảo ốc quang trung Xá Vệ thành.
Quyện điểu hữu tình y mật diệp,
Nhàn vân vô ý lạc không đình.
Đông phong vũ tễ tình quang bạc,
Số điểm yên tiêu nhật sắc minh.
Kinh vũ dư nhàn truy thắng tiện,
Chung thân tâm tuý tạm hoàn tinh.
Dịch nghĩa

Ta coi thiên hạ của đức Thái tổ ta, không dám an nhàn, mà "phải lo công việc binh bị", định "đi theo vết chân Hạ Vũ", bèn thân chinh dẫn thuỷ quân diệu võ ngoài sông. Ngày trở về, để lại một bài thơ ở núi Thạch Môn, rằng:

Trên núi Thạch Môn, nơi ta leo lên,
Nhà rỗng, cửa cao, [ta] được thảnh thơi một ngày.
Miệng động há to, phô rõ ngôi chùa.
Đá núi cheo leo kỳ thú, cây cối nhấp nhô.
Chẳng phải nhờ rìu búa của quỷ thần,
Đẽo gọt công phu khéo léo từ xưa đã vậy.
Ngoái đầu nhìn tám hướng bao la.
Trời xanh vô tận núi non trùng điệp.
Cửa động không khoá mà luôn để ngỏ,
Có riêng một tầng trời để ta lên đó.
Tính tình tinh khiết như vàng tự luyện bước đầu thành công.
Người và ta luôn luôn vững chãi như chân núi.
Nước dưới sông nhạt hơn màu biếc của mắt tăng,
Núi giữa biển thắm tựa màu xanh của đầu Phật.
[Nơi đây chẳng khác gì]
Vườn Kỳ Thụ trên lưng Ngao vàng,
Thành Xá Vệ trong ngôi nhà ngọc.
Con chim mỏi cánh lưu luyến vương nhờ nơi cành rậm,
Áng mây vô tình nhởn nhơ sà xuống khoảnh sân vắng.
Gió đông thổi, mưa tạnh, màu nắng nhạt,
Vài đám mây tan, sắc trời thêm trong sáng.
Lo việc võ bị xong, bèn rong chơi thoả thích,
Suốt đời lòng dạ đắm say, nay mới chợt tỉnh.
Lạc khoản:
天南洞主題
御前學生臣黃桓奉寫
工部玉匠掌臣蔡[?]奉鐫
Thiên Nam động chủ đề
Ngự tiền học sinh, thần Hoàng Hoàn phụng tả
Công bộ ngọc tượng chánh chưởng, thần Thái [?] phụng thuyên
(Thiên Nam động chủ đề
Ngự tiền học sinh, bề tôi là Hoàng Hoàn kính cẩn viết chữ
Công bộ ngọc tượng chánh chưởng, bề tôi là Thái kính cẩn khắc đá)
3. NXH DỊCH thơ
Đi qua Thạch Môn, ta lên núi
Thảnh thơi thư nhàn cùng động đá
Cửa động bao dung một ngôi chùa
Đá núi cheo leo cây cỏ lạ
Chẳng cần búa rìu của quỷ thần
Cảnh sắc xưa thiên nhiên vẫn vậy
Ngoảnh trông ra tám hướng mênh mông
Bao la núi non xanh trùng điệp
Ở đây đá mở động hư không
Có riêng cho ta một tầng trời
Để ta tôi luyện thêm ý chí
Để ta như núi mãi vững vàng
Nước sông đây mắt sư trong vắt
Núi non đây đầu Phật nơi này
Cảnh sắc vườn Kim Ngao đất Phật
Mầu thanh bình như Xá Vệ thành
Chim mỏi cánh nghiêng cành mắt lá
Mây ung dung sân vắng nhởn nhơ
Gió đông nhẹ, mưa xong nắng nhạt
Trời phong quang tiêu hết bụi trần
Việc quân vừa xong, lòng đã thỏa
Suốt đời vất vả chợt nhàn thân

4. Ở Hạ Long, có 1 bài thơ vua Lê Thánh tông khắc vào vách đá, núi ấy mang tên Bài Thơ. Ở Kinh Môn, trong vách động Kính Chủ có hàng chục bài thơ của các văn nhân kim cổ. Ngoài bài “Hành dịch đăng gia sơn” của Phạm Sư Mạnh mà sách báo từ xưa hay nhắc đến, còn có bài thơ này của Lê Thánh tông, và nhiều bài khác. Động Kính Chủ xứng đáng là động thơ, một di sản văn hóa vô giá.