Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Bút ký

Nước Lào thương mến (4)

·Loạt bài, kỳ 4/6

Người Lào có tết chính, té nước, cùng với Thái Lan. Thực ra, người Thái đã bị cái tết Lào "đồng hóa". Ở Lào còn cái tết người Mông rất tưng bừng. Tết Mông Lào đúng vào ngày quốc khánh 2/12 dương lịch, cũng như Tết Mông Việt 2/9, tết Mông TQ 1/10, người Mông ở nước nào cũng rút ra bài học du cư, mà "nịnh" nhà nước, lấy ngày quốc khánh làm tết của mình. Nếu ai đã đi xem tết người Mông VN, tổ chức ở Mộc Châu, lại xem tết Mông Lào, thì khác một trời một vực, không thể so sánh được.

Đó là vì lịch sử, vai trò của người Mông trong lịch sử nước Lào.

Khi nói về người Mông ở Lào, một nhà văn Lào ví von: về ngoại hình, người Mông Lào như người Kinh Việt Nam, người Lào chúng tôi như người Mông, Tày, Nùng ở VN. Đó là một cách trào lộng, nhưng mà gần đúng.

Người Mông ở Lào là dân tộc di cư đến sau, họ phải chiến đấu với người Khơ Mú (Khạ) để tồn tại. Người Pháp coi người Mông văn minh hơn người Lào bản địa, kích động họ gây hấn với chính phủ Viên Chăn một thời gian. Khi chuyển giao quyền lực với Mỹ, một đội quân người Mông được xây dựng và cuối cùng quyền vua Mông vào tay Vàng Pao. Cái đích của việc sử dụng người Mông Lào là kiểm soát buôn bán thuốc phiện, thứ cây đặc biệt của người Mông. Trong chiến tranh 20 năm kết thúc năm 1975, các trận đánh có quân Vàng Pao là ác liệt nhất, còn 2 phía người Lào ít đụng độ. Người Mông Lào cũng có nhiều người đi theo Pathet, thành chỉ huy cách mạng và theo các đồng sự Việt, họ nhanh nhẹn thiện chiến hơn người Lào. Theo tổng kết, người Mông Lào mất 1/3 dân số, mất 1/2 trai tráng trong chiến tranh. Sau năm 1975, người Mông Lào tiếp tục đánh du kích, các đơn vị tiễu phỉ của VN còn hy sinh xương máu ở Lào đến 1990. Hiện nay, gần 300.000 người Mông ở Mỹ, phần lớn là người từ Lào. Người Mông còn lại Lào khoảng 100.000 người.

Do một thời gian dài sống và cộng tác mật thiết với Pháp, Mỹ, người Mông Lào đạt đến trình độ hòa nhập với đời sống hiện đại, hơn so với người Mông ở mọi nước khác. Nhiều nơi họ bỏ núi cao, định cư ở vùng thấp.

Cách đây vài năm, người Mông là một bài toán xã hội ở Lào. Hàng vạn người Mông trốn sang Thái Lan phải tái định cư. Đời sống người Mông Lào khá giàu có, do viện trợ của người thân từ Mỹ, cũng tốt cho an sinh, mà cũng nảy sinh tệ nạn.

Năm đó, tình cờ tôi ở Lào đúng tết Mông. Tôi theo ông Bộ trưởng bộ tư pháp Lào, cũng là một người Mông, về một vùng cách thủ đô 50km ăn tết người Mông. Ấn tượng đầu tiên của tôi, có thể nói là khá sốc, vì không tưởng tượng ra thế. Cũng bởi vì tôi đã bị ấn tượng xấu vì tết Mông ở Mộc Châu. Người Mông Việt sống rất khổ hạnh, đi xe máy lếch nhếch từ đêm, đến Mộc Châu đúng là chỉ kéo nhau đi chật đường. Người Mông quanh Mộc Châu bé nhỏ, tảo hôn, 20 tuổi đã 3-4 con, đi tết ở Mộc Châu ngó nghiêng đến tội. Họ cứ cóc cáy, tội tội, nhìn là biết cuộc sống khổ sở thế nào.

Người Mông ở Lào tôi thấy, quả là một cộng đồng hội hè vui thú. Họ đều cao ráo, nhiều người trắng trẻo. Chúng tôi là người Việt tự nhận cũng đẹp mã, đứng vào cùng họ, lẫn luôn. Quả là họ không khác người Kinh Việt. Thanh niên nam nữ cũng có tục gặp gỡ, bắt nhau, tự nhiên vui vẻ. Đám đất rộng có rất nhiều cây to công khai hò hẹn, một kiểu chợ hẹn hò. Sân khấu thì có nhiều người hát hò một cách tự nhiên. Đặc điểm của người Mông là ăn mặc sặc sỡ. Ở VN toàn một kiểu váy Tàu, còn ở Lào trông như ngày hội của bọn nào một nước châu Âu. Tôi đi cùng các chức sắc, chỉ có các trưởng lão tiếp, còn mọi người không có bất cứ nghi lễ gì. Hôm đó có đô trưởng Viên Chăn, ông ấy cũng lẫn vào đám người đi hội. Ông đô trưởng này, cùng với ông Chuông, trưởng ban tuyên giáo trung ương Lào, là 2 người tôi gặp, đã chết trong vụ rơi máy bay Xiêng Khoảng.

Người Lào có điệu Lăm tơi, múa chậm dịu dàng. Khi người Mông múa lăm tơi, họ múa nhanh và quyết liệt. Một người Mông nói với tôi: cái khèn Mông mà kêu lên, phải múa thế mới được. Đó là cách mà người Mông hòa trộn văn hóa với người bản địa. Tôi không biết người Mông Việt hòa bản sắc với cộng đồng hát chèo hát văn như thế nào?

Bạn tôi, một nhà doanh nghiệp, hôm đó cũng đi tết Mông Lào, thốt lên: ông ơi, người Kinh mình bao giờ hội hè được như họ. Cũng là Mông, mà ở VN khổ thế.

Ai không hiểu lịch sử đau thương của người Mông Lào, chắc không biết cái giá phải trả của cha ông họ, để có ngày họ là một cộng đồng văn minh, phát triển hơn hẳn người Lào ở chính nước Lào.