Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Khảo cứu

Băng hay Thăng?

Cái này là sở trường của hai ông Nguyễn Thông và Hoàng Tuấn Công, tôi bắt chước tý chút. Rằng có rất nhiều người hay nhầm chữ "băng hà", thành "thăng hà". Tôi đọc nhiều bài của một bạn Phây là nhà nghiên cứu Huế rất uy tín, hôm nọ cũng bắt gặp chữ đại khái là vua nhà Nguyễn "thăng hà" (hơi có tý tiêng tiếc).

"Băng" trong "băng hà" là chữ băng đồng âm với băng giá, nhưng chỉ sự từ giã cõi đời của bậc vua chúa. Lễ ký viết: "Thiên tử tử viết băng, chư hầu viết hoăng". Vua nước lớn (bậc thiên tử) chết gọi là băng, vua nước chư hầu chết là hoăng. Chữ 崩 này có chữ "sơn", chỉ sự sạt lở của núi, cho nên chỉ bậc vua chúa chết, như núi lở trong thiên nhiên. Ngày nay, ngôn ngữ Việt còn dùng chữ "băng huyết" chính là viết ra chữ này.

Chữ "hà" trong chữ "băng hà" là chữ 遐 chỉ sự xa xôi. Nói "băng hà" trong văn cảnh đại ý cũng như "Người đã vĩnh biệt chúng ta" hoặc "đã đi xa". Nào, từ xưa đến nay, người ta hay dùng chữ "bác đã đi xa" là chữ "hà" này đây.

Còn chữ "thăng", rất nhiều chữ "thăng", chẳng chữ thăng nào chỉ cái chết (của vua và người thường). Chữ "thăng" hay dùng là chỉ sự bay lên, sự lên chức, chỉ cái "thăng" là dụng cụ đo lường, chỉ sự đẹp đẽ, vật trang sức... vân vân. Tuyệt nhiên không có nghĩa gì liên quan đến cái chết, mà là cái chết trang trọng của vua. "Thăng hà" càng không có nghĩa lý gì.

Nhân chữ "Thăng" đang là thời sự, nên biên ra một vấn đề để bạn hĩu cùng biết.