Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Khảo cứu

Hương đăng: Từ phong tục đến hủ tục

Hương đăng là chuyện đốt đèn, đốt hương thơm mỗi khi cúng giỗ, lễ tết. Có bạn hỏi tôi, có phải chuyện đốt hương cũng là một tập tục xấu, vì người Tây không đốt hương mà họ vẫn phát triển?

Thực ra, tục lệ đốt hương đáng gọi là tục lệ đẹp, là phong tục nên giữ. Chỉ có điều ngày nay tục đốt hương và thắp đèn thờ đang bị biến dạng rất nguy hại.

Có ông giáo sư không biết tra cứu ở đâu, nói rằng người Ai Cập đốt hương trong lễ lạt từ cách đây 3700 năm, người Tàu thì dùng hương từ thời Hoàng đế. Lại có người bảo Ấn Độ giáo dùng hương trầm từ xa xưa, rồi Phật giáo kế thừa.

Lý luận không bằng thực tế. Hương trầm đốt lên là một món thuộc loại thuốc quý. Gọi là xông trầm. Trầm đắt kinh khủng, đắt từ thượng cổ đến nay, chưa bao giờ thôi đắt. Vì hương thơm của nó có tác dụng tốt đến hệ thần kinh của người, tác động đến hệ kinh mạch, làm cho môi trường không khí có tính sát khuẩn. Cho nên từ xa xưa thường đốt hương vào dịp tang ma, giỗ chạp. Phật giáo đặc biệt coi trọng việc đốt nhang trầm, đốt lửa. Cho nên khi hành pháp, có quy định vật cúng gồm 6 món, trong đó có hương và đèn.

Như vậy, việc đốt hương trầm và đốt lửa đèn vào dịp cúng giỗ là có cơ sở thực tiễn, có tác dụng thực sự, chứ không chỉ cần không khí u trầm của khói hương.

Tuy nhiên, hiện nay có nhiều việc khiến cho tục thắp hương bị méo mó. Một là vật liệu làm hương. Từ xa xưa người ta dùng trầm. Gần đây, cách mấy chục năm, trầm đắt quá thì pha tỷ lệ thấp, rồi dùng các thảo mộc để làm hương. Ngày nay, người ta không dùng trầm mà dùng hóa chất công nghiệp thì khói hương là một hợp chất cực độc. Ngoài ra, có một câu chuyện tưởng như vớ vẩn mà làm cho hương hiện đại càng độc, đó là quan niệm đốt hương còn tàn giữ hình thù que hương thì "được lộc". Chả hiểu ở đâu ra cái quan niệm quái gở ấy rồi truyền tai nhau, ai ai cũng nghe mà chả chịu nghĩ một chút. Còn tàn đấy hay hết tàn nó phụ thuộc vật liệu là cái que mang thuốc thơm, chứ quan hệ gì đến chuyện vận mệnh. Thế mà cứ tin như thế. Người làm hương đã dùng hóa chất công nghiệp làm hương, lại dùng hóa chất tẩm vào que tre, gỗ để khi cháy giữ lại cái tàn cốt, làm cho que hương càng độc bội phần. Mở ngoặc nói về đa số loại hương, gần đây đã có một số cơ sở quảng cáo là làm hương sạch, không biết có tin được không?

Không gì tiêu biểu hơn chuyện suy đồi phong tục như chuyện đốt hương của ta. Từ chỗ mục tiêu là ở cái hương khói mang chất thơm quý giá, người ta hướng đến cái hình thức cần cái tàn đẹp. Quên mục đích, mê mụ cái hình thức. Xã hội ta đang có đầy rẫy chuyện như vậy. Hoặc đốt hàng nắm hương, lại là một chuyện nực cười nữa. Phàm là hương trầm truyền thống, đốt trong lò hương, một sợi khói cũng thơm cả gian thờ, có đâu nghi ngút như bây giờ ông bà tiên thánh toàn hít khói độc.

Còn chuyện đốt nến, thắp đèn cũng vậy. Chuyện này cũng dài dài. (Đèn nến thì Thiên Chúa giáo cũng đốt). Phật giáo coi lửa là thiêng liêng. Ai chân tu mới dám thiêu để còn xá lị. Thờ là thờ lửa, chứ không phải thờ mầu lửa. Ấy vậy mà người ta ngày nay làm cái nến điện, treo cái đèn điện màu đỏ cho nó đẹp. Màu lửa cho nó giống ngọn lửa là vô nghĩa. Nhưng mà cái bộ trang trí ấy vẫn có ý nghĩa thương mại, bán được thì thấy phong tục ngày càng bị mất ý nghĩa, chạy theo hình thức rất hời hợt.

Đã đốt hương khấn ông bà, khấn thần linh, mà dùng chất độc, không gì sai trái hơn về mặt tâm linh. Tôi nghĩ nên cẩn trọng và chịu tốn kém mà mua hương trầm, hương thật sự về dùng. Đốt hương vẫn là một phong tục đẹp, nhưng nó chỉ đẹp khi người ta hiểu nó.