Trận đầu
Trong sách Những chặng đường lịch sử, Từ nhân dân mà ra, cụ Võ Nguyên Giáp đã thuật lại khá tỷ mỉ trận đánh đồn Phai Khắt.
Lực lượng của các ông Việt Minh có 34 người, biên chế 3 tiểu đội. Thực tế Đại tướng tương lai làm nhiệm vụ trung đội trưởng.
Thuận lợi của các ông Việt Minh là: điều nghiên cụ tỷ tình hình trong đồn; nắm được dân quanh đồn, có cơ sở chắc chắn và quan trọng nhất là nắm yếu tố bí mật bất ngờ.
Vì đồn Phai Khắt vốn là nhà một chiến sĩ của đội (đ/c Lạc) nên họ biết rõ cái đồn ấy; tình hình của đồn lại do một em bé 14 tuổi thường bán rượu cho lính và quan đồn kể lại, là quân báo đầu tiên của quân đội ta. Từ trước đến nay, Việt Minh vẫn có du kích, nhưng chỉ trừng trị lý dịch, lính dõng đi lẻ. Đến như đội du kích của ông Tấn co cụm ở Khuổi Nọi, rồi về đâu đó rừng Bắc Cạn, cũng chả dám đánh đồn nào.
Quân ông Giáp dùng 1 tiểu đội giả dạng làm lính tuần đồn Nguyên Bình đi xuống; số còn lại, theo ông Giáp kể lại, lập 2 nhóm cảnh giới, 1 nhóm phục kích, vậy còn lại nữa là quân dự bị, ông ấy dùng làm gì. Ông Giáp chỉ kể những gì liên quan đến trận phục kích, không cho biết số còn lại ém ở đâu, có dự phòng đánh địch rút chạy, địch tập kích gì hay không, có dự phòng cứu thương hay giải quyết trận địa hậu chiến hay không, hoàn toàn không thấy nói đến. Nghĩa là về mặt lý thuyết cho 1 trung đội tập kích sau này dạy trong trường sĩ quan, hồi đó có thể chả tính đến.
Kết quả của việc bất ngờ, khiến số lính trong đồn bị tước vũ khí, bị bắt ngay lập tức. Nhưng xuất hiện một tình huống là tay đồn trưởng người Pháp đang từ huyện Nguyên Bình trở về. Theo ông Giáp thì ông ấy và Hoàng Sâm chỉ huy cuộc phục kích, phân công một chiến sĩ giữ súng hướng về cổng. Nhưng khi quan đồn xuất hiện, chiến sĩ giữ súng run quá, cướp cò nên giết mất đồn trưởng. Ông Giáp tiếc, vì muốn có chiến lợi phẩm sống. Người chiến sĩ cướp cò là hoàn toàn có thể hiểu được. Nông dân lần đầu đánh trận lớn, nhìn thấy Tây là thần hồn bay rồi, nên bóp cò là phải. Như vậy, viên đạn đầu tiên của quân đội nhân dân Việt Nam là bắn vào một viên sĩ quan đồn trưởng đồn Phai Khắt. Có một chi tiết, người giữ súng ấy là súng máy, loại tiểu liên Pháp, nên bắn đi cả loạt, trúng cả con ngựa đồn trưởng Pháp cưỡi. Vậy viên đạn thứ hai của quân đội nhân dân Việt Nam là bắn chết một con ngựa Mông (Cao Bằng, Bắc Cạn chỉ có ngựa Mông).
Hồi ký ông Giáp kể, họ bắt sống quân trong đồn, dẫn đi một đoạn rồi tuyên truyền cho về. Tôi đến làng Phai Khắt, hỏi chuyện với nhiều người già, họ bảo ông Giáp chắc không nói rõ, chứ trận đó Việt Minh có giết 2-3 tên chống lại.
Trận đầu, cụ Hồ có giao cho "chú Giáp" là "trận đầu nhất định phải thắng", thế thì ông Giáp làm ok. Đội ấy là đội quân tuyên truyền, trận đầu cũng làm tốt nhiệm vụ gây thanh thế, tuyên truyền chính trị. Ông Giáp có viết rõ, đáng lẽ các ông không nên đánh Nà Ngần ngay, nhưng sĩ khí lên hăng quá, nên đánh Nà Ngần. Nà Ngần là một cái đồn ra đồn hẳn hoi, có tháp canh, có dây thép gai, có nơi đóng quân tử tế, chứ không phải cái nhà dân trưng dụng làm đồn chơ vơ đầu làng như Phai Khát. Các ông Việt Minh lần đầu vấp phải chống trả, bị hy sinh quân số, cũng chiếm được Nà Ngần, nhưng thu được ít vũ khí hơn là họ tưởng. Nên ông Giáp đánh giá trận Nà Ngần là trận hòa, chứ không thắng.
Ra quân trận đầu thắng, trận thứ hai hòa cũng là oai hùng lắm rồi. Thực tế trận thứ ba của ông Giáp là trận đánh Thái Nguyên, có lực lượng Mỹ (6 ông Mỹ) tham gia. Trận này thì có lẽ chưa kịp hòa thì Hà Nội đã cướp xong chính quyền, thế là quân đội ta (lúc đó đã thành 1 trung đoàn) chuyển bại thành thắng. Bây giờ nghe chuyện thời kỳ đầu, nhiều bác cứ tuyên truyền cho con em là toàn thắng, tưởng ra trận là thắng dễ lắm. Còn khi chúng ta trưởng thành, nhìn sự kiện dưới con mắt lịch sử và trung thực, cái gì hay và anh hùng thì bảo đó là anh hùng, cái gì chưa được thì cứ nói chưa được, có hạ thấp sự kiêu hùng của quân đội ta đâu. Nhưng điều mà chúng tôi học và thu lượm được, đó là một đội quân thực sự vì dân, vì lý tưởng giải phóng dân tộc, không quản hy sinh, có chất oai hùng và lãng mạn, chưa bị cuộc đấu tranh giai cấp xen vào, các chỉ huy phần nhiều xuất thân từ giai cấp tư sản mà lãnh đạo chiến sĩ bần cố nông chứ có ai vào đấy? Thật là một giai đoạn hào hùng của quân đội ta, nhân dân ta, đất nước ta.