Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Linh tinh

Một vài ký ức về ông Trần Xuân Giá

Mấy hôm nay, chuyện ồn ào về ông Trần Xuân Giá khiến dư luận có nhiều luồng ý kiến. Có phóng viên tiếp xúc với ông Giá một đôi lần cũng có chuyện để kể. Một số bạn văn hỏi tôi: Anh làm việc hơi nhiều với ông Giá, có chuyện gì không? Tôi thực ra không thể tiếp xúc nhiều với ông Giá bằng các cán bộ cấp Vụ hoặc chuyên viên Bộ Kế hoạch và Đầu tư, nhưng lại cũng có những kỷ niệm nhất định.

Ông Trần Xuân Giá khi làm Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư, có làm Tổng biên tập Báo Đầu tư, thay thế ông Nguyễn Mại về hưu. Khi đó ông Nguyễn Trí Dũng làm Phó tổng biên tập thường trực, còn tôi làm Biên tập viên, rồi Phó ban, Quyền trưởng ban Tiếng Việt của báo Đầu tư.

Khi đó, từ Đầu tư làm 2 ấn phẩm chính, là tờ Vietnamese Investment Review và tờ Đầu tư. Trưởng ban Tiếng Việt và Trưởng ban Tiếng Anh làm vai trò vừa Thư ký, vừa phụ trách phóng viên, phụ trách biên tập, thiết kế mỹ thuật của mỗi tờ.

Do cương vị công tác nên tôi có thời gian tiếp xúc với ông Giá nhiều hơn các biên tập viên, phóng viên khác. Khi đó, mọi việc cơ quan do Phó tổng biên tập Nguyễn Trí Dũng phụ trách, nhưng các công việc quan trọng, hay duyệt các bài "có vấn đề" thì phải mang cho ông Giá xem. Thực sự, ông Giá tuy là Thứ trưởng kiêm Tổng biên tập, nhưng ông Giá tham gia thực sự vào hình thành quan điểm, phong cách và nội dung của tờ báo.

Sau này, khi ông Giá làm Bộ trưởng, thì ông Vũ Huy Hoàng phụ trách tờ báo, tổng biên tập là ông Nguyễn Trí Dũng, song việc duyệt bài vẫn giữ như cũ, nghĩa là có những vấn đề gay cấn phải ông Giá hoặc ông Hoàng duyệt, nếu không gặp ông Giá thì đưa qua ông Thắng thư ký. Có lẽ cách làm này khiến tờ Đầu tư thời kỳ đó là một tờ báo đáng đọc.

Việc đầu mang dấu ấn ông Giá là tăng kỳ tờ Đầu tư từ 2 kỳ lên 3 kỳ. Đó dứt khoát là ý kiến ông Giá. Dạo đó, cơ quan từ các lãnh đạo đến phóng viên rất lo lắng. Nhưng ông Giá đã quyết tâm, và truyền quyết tâm cho tất cả cán bộ tờ báo, nên việc tăng kỳ đã thành công.

Có hai câu chuyện riêng tư mà ông Giá kể với tôi, khi có việc mang bài đến nhà ông để duyệt. Tôi chắc rằng, nhiều người được ông Giá kể lại.

Hồi mới chuyển cơ chế từ quan liêu bao cấp sang thị trường, sau cú cải cách giá- lương –tiền, mới thấm cái chân lý: Cán bộ Việt Nam từ trung ương đến cơ sở đều mù tịt kiến thức kinh tế thị trường tư bản. Ông Giá khi đó là giảng viên trường kinh tế, ông học kinh tế từ Liên Xô, nhưng do cương vị của ông, do nghiên cứu sâu mà ông có vốn kiến thức về kinh tế thị trường. Ông Giá kể rằng, ông được ông Tố Hữu gọi đến, để nói chuyện, giảng giải với các cán bộ cấp cao về kiến thức kinh tế tư bản. Và, một học trò lớn của ông Giá, một thày một trò trong thời gian dài, là ông Cayxon Phomvihan, Tổng bí thư Đảng cách mạng nhân dân Lào. Ngoài ra, còn một số vị lãnh đạo cao cấp khác của Việt Nam và Lào được ông Giá phổ cập kiến thức kinh tế của tư bản "giãy chết". Năm nay là năm kỷ niệm tình hữu nghị đặc biệt Việt- Lào, nhưng không ai nhắc đến chuyện này, phải chăng chính ông Giá cũng góp phần quan trọng cho tăng cường tình hữu nghị Việt – Lào, không kém các chiến sĩ quân tình nguyện ngày xưa.

Chuyện thứ hai thì nhiều người biết, vì ông Giá có nói chuyện công khai với báo Đầu tư. Vào thời điểm nền kinh tế Việt Nam đã đổi mới, mà nhiều cơ chế chính sách của Nhà nước còn rất lạc hậu, một trong chính sách đó là việc Nhà nước độc quyền kinh doanh vàng, cấm buôn bán vàng. Ông Giá và một nhóm nhà kinh tế ủng hộ bãi bỏ chính sách đó, và tự do hóa thị trường vàng. Đại ý câu chuyện này là: Trước một Hội nghị quan trọng của Đảng và Nhà nước để quyết vấn đề này, ông Đỗ Mười đã đến nhà riêng ông Trần Xuân Giá để nghe ý kiến chuyên gia lần cuối cùng. Một đêm dài hai ông không ngồi trong nhà, mà đi lại quanh sân, có nhiều ưu tư. Cuối cùng, ông Đỗ Mười nói với ông Giá: Thôi tôi nghe anh, nếu cú quyết định này mà có mất chính quyền thì tôi có tội với lịch sử, nhưng nếu có lợi cho dân cho nước thì chỉ rất ít người như anh biết thôi.

Đó là câu chuyện khiến chúng tôi khi đó làm báo kinh tế, rất xúc động. Nó cho thấy một quyết định mà sau này là đương nhiên, mà các vị lãnh đạo chúng ta phải trăn trở lắm, bản lĩnh lắm mới làm được. Nó cũng cho thấy cú chuyển biến cơ chế, từ bỏ cái cũ nặng nề và đau đớn thế nào. Chính sách này được thực tiễn hơn 20 năm minh chứng là cú hích cho sự nghiệp Đổi mới kinh tế của nước ta.

Soi chiếu vào chính sách của Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ ngày hôm nay, khi tôi không còn làm báo kinh tế nữa, tôi cứ băn khoăn tự hỏi, tại sao Ngân hàng Nhà nước lại quay lại kiểm soát thị trường vàng, bãi bỏ chính sách tự do hóa kinh doanh vàng, phải chăng công lao của các ông Đỗ Mười, Trần Xuân Giá bị xét lại ư?

Trân đây là 2 câu chuyện có màu sắc riêng, còn 2 câu chuyện ai cũng biết, liên quan đến Luật Doanh nghiệp và vụ án Thủy cung Thăng Long. Ông Giá khi làm Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cổ vũ soạn thảo Luật Doanh nghiệp tiến bộ, trên cơ sở từ bỏ triết lý "doanh nghiệp chỉ được phép làm những gì Nhà nước cho làm", chuyển sang triết lý "doanh nghiệp được phép làm mọi thứ Pháp luật không cấm". Ông Giá cổ vũ bỏ hàng trăm giấp phép con, chuyện này động chạm đến quyền lợi của nhiều bộ, ngành và được ông Phó thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, Thủ tướng Phan Văn Khải ủng hộ. Nhân chứng về việc này rất nhiều, ít nhất là các cán bộ Vụ Doanh nghiệp Bộ Kế hoạch và Đầu tư. Tôi thường làm việc với ông Cao Bá Khoát, Luật sư chuyên viên Vụ Doanh nghiệp, cơ quan soạn thảo Luật này. Chắc hẳn, những người trong cuộc không khỏi buồn rầu, cho đến nay, giấy phép con lại nở ra như nấm, doanh nghiệp qua thời cải cách lại lâm vào điêu đứng lắm.

Một việc liên quan đến ông Giá là vụ Thủy cung Thăng Long. Tất cả các báo đều đánh và vạch ra cái sai của dự án, chủ dự án và các cán bộ Bộ Nông nghiệp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư bị mang ra xử. Nhưng ông Trần Xuân Giá kiên trì một quan điểm là về chủ trương cấp phép đầu tư cho chủ dự án là không sai, nếu cứ xử thế thì ai dám đầu tư vào nước ta, chủ dự án đã làm thiệt hại gì chưa? (Sau này, cách đầu tư như Thủy cung Thăng Long thành bình thường, khi có dự án mới huy động vốn). Trong phiên tòa, chỉ có Bộ Kế hoạch và Đầu tư có lãnh đạo bảo vệ cán bộ của mình ở vụ án, chứ Bộ Nông nghiệp thì không có cán bộ cấp cao xuất hiện. Trong các báo, chỉ có Báo Đầu tư kiên trì bênh vực sự việc. Trong hoàn cảnh số đông đánh hội đồng, một mình ông Giá chỉ đạo kiên trì một quan điểm, dũng cảm bảo vệ cán bộ của Bộ mình, điều đó khiến nhiều người kính phục ông Giá. Có tờ báo hồi đó đã nói về vấn đề này.

Có người nói, ông Giá hoàn thành xuất sắc nhiệm kỳ Bộ trưởng. Cũng đúng. Nhưng cá nhân tôi cho rằng, ông Giá còn nhiều khuyết tật trong chỉ đạo điều hành. Tôi chỉ biết rõ một việc. Việc dĩ hòa vi quý của ông khi xử lý một vụ mất đoàn kết ở một cơ quan cấp Vụ khiến chính ông Giá bị trả giá. Ông không kỷ luật ai cả trong hai phe chống đối nhau. Những kết luận của ông Giá bị người kế nhiệm lại kết luận ngược lại, cũng là một ví dụ về cách chỉ đạo nặng tình chứ không vị lý của ông. Xét cho cùng, thành tựu của ông về tự do hóa thị trường vàng, về xây dựng Luật Doanh nghiệp, cũng đã bị làm ngược lại rồi, thì một cái chỉ đạo điều hành ở cơ quan cấp Vụ ngay lập tức bị đảo ngược cũng là bình thường thôi. Ông Giá nhìn ra động cơ phe phái, lợi ích nhóm ở vụ Thủy cung Thăng Long, khiến cho hình sự hóa một vụ việc, thì ngày nay ông Giá chắc cũng quá rõ rồi.

Hồi làm báo Đầu tư, không ai dám tranh luận với ông Nguyễn Trí Dũng, chứ đừng nói nói gì với ông Trần Xuân Giá. Tôi đã có lần nói ông Giá những điều ông không muốn nghe, to gan tranh luận với ông và ông từng nổi nóng ngay tại nhà ông. Khi đó có một nhóm chuyên gia muốn làm một tờ tạp chí, nhờ tôi ướm ý mời ông Giá tham gia khi sắp về hưu, nhưng tất nhiên ông Giá từ chối. Có lẽ ông ấy coi chuyện này là vặt. Từ đó, do chuyển công tác, tôi không bao giờ gặp ông Giá nữa. Có thể, gần 10 năm qua, bao nhiêu nước đã chảy qua cầu Chương Dương để ra biển rồi, hiện tình đất nước đã khác, và con người mà tôi biết đã khác (hoặc là thực sự tôi không biết rõ, nay mới rõ)

Sau này, ông Giá làm nhiều điều to tát, tham gia trực tiếp vào chuyện kinh tế, lại ăn lương cao ngất, tôi vẫn nghĩ ông Giá nên làm một cơ quan nghiên cứu, làm báo chí hay gì đó thì tốt hơn, vì ông Giá (hồi xưa tôi biết) có tâm sáng, có kiến thức cao, có tình người, nhưng ông ấy không quyết đoán trong điều hành một tập thể, lại là một tập thể có mưu mô thì rất nguy hại cho ông.

Có thể nhiều người biết ông Giá khác, nhưng với những gì tôi biết, tôi cám nhận được như thế thôi. Thời thế khác con người cũng khác chăng? Nếu quả thật ông Giá là một điển hình đảng viên không thưởng xuyên phê và tự phê mà phải trả giá đến thế, thì tôi nhiệt thành ủng hộ cuộc vận động phê và tự phê do đồng chí Tổng bí thư khởi xướng.