Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Bình luận

Trải nghiệm giáo dục (2)

·Loạt bài, kỳ 2/4

2. Giáo dục phổ thông: Công và tư

Chủ đề dạy và học ở trường phổ thông đã được bàn quá nhiều rồi. Tôi đã nuôi con, cháu học qua các loại trường phổ thông: trường công bình thường, trường chuyên từ quận đến thành phố, trường tư bình thường, trường tư trực thuộc một trường đại học, trường quốc tế ở VN, trường phổ thông ở nước ngoài… nên có thể nhìn thấy, cảm thấy những sự khác nhau trong giáo dục phổ thông của các loại cơ sở giáo dục.

Trường công bình thường có 2 điều rất dở: nề nếp và học thêm. Ở trường công, dường như nhà trường lấy mục tiêu của trường làm chuẩn, chứ không coi học sinh là gì cả. Từ đó mà đẻ ra nội quy, gò con em thực hiện. Điều gì khiến nhà trường bị phê bình, tụt hạng thì bị cấm, điều gì khiến nhà trường có thành tích thì cố bắt buộc thực hiện. Ví dụ: Đội cờ đỏ là để ghi tên bạn đến muộn, phát hiện bạn có hành vi vi phạm. Thày cô cũng hành xử như thế, bảo vệ các nguyên tắc của nhà trường đề ra, bắt học sinh răm rắp nghe lời. Đáng lý giáo dục con người mới là mục đích, thì con người ở nhà trường công chỉ là một phương tiện. Có người nói, học sinh ở trường công như ở trong trại lính, cũng không khác mấy.

Có một câu chuyện, cho đến nay khi đã già, tôi vẫn nhớ hồi đi học lớp 3, đó là khi một bạn trong lớp báo mất chiếc bút máy, cô giáo đã bắt cả lớp ra sân xếp hàng, khám người, khám chỗ ngồi để tìm ra cái bút máy ấy. Bạn bè sau đó lớn lên, chỉ nhắc lại để trêu nhau, nhưng rõ ràng vụ việc đó đánh một cú sốc vào ký ức của cả lớp. Một thời gian dài bạn đã lấy chiếc bút bị cô lập, rồi phải chuyển lớp. Tôi lại sốc một lần nữa, khi mình đã già, lại thấy chuyện một lớp của con cháu mình có chuyện mất tiền, cô giáo cũng lại khám xét, còn gọi công an vào… Tại sao người ta không thể hành xử khác đi. Mục đích ngoài xã hội là tìm ra của ăn cắp, còn mục đích ở lớp học là giáo dục những đứa trẻ, trong đó có đứa dại dột ăn cắp. Cuộc đời nó còn dài ở phía trước, và hành vi đó là của đứa trẻ con đang đi học?

Ở trường công, áp lực bài vở rất lớn. Học và học. Ngày nghỉ, ngày lễ tết học sinh có hàng núi bài vở. Tôi đã thấy con bé học lớp 4, mỗi ngày về nhà có 20 bài toán thường, 20 bài nâng cao, 3 bài văn ngoài ra còn các môn khác nữa. Một học sinh thiên tài, chỉ có viết không nghĩ, đến 12 giờ đêm không thể làm hết được. Tôi đã từng 1 lần viết thư cho cô giáo của con mình, đề nghị cô không làm như vậy, nhưng cuối cùng không đạt được mục tiêu gì.

Việc học thêm ở trường công là một gánh nặng, gây ức chế với học sinh và phụ huynh. Nếu không học thêm, không thể có điểm tốt. Cô giáo cho bài kiểm tra đã ra cho lớp học thêm. Dĩ nhiên các bạn học thêm sẽ được điểm cao, vì các bạn chỉ việc viết lại bài cô đã chữa. Cô giáo ở trường công thật sự là quan tòa, là sĩ quan chỉ huy, chứ không còn là thày dạy học trò nữa. Điều này thì dẫn chứng đầy rẫy, không cần nhắc lại.

Trường công thu học phí rất bèo, ai cũng nghĩ rẻ, nhưng tỉnh táo mà tính thì không hề rẻ. Năm ngoái, đứa cháu tôi đi học lớp 7 ở trường công. Tính ra 1 tháng: 60.000 đ học phí, rẻ thật. Nhưng ít nhất 2 môn văn, toán học thêm 150-200 nghìn một buổi, một tuần nhẹ cũng 2 buổi một môn, tức khoảng 10 buổi, vị chi 1,5 đến 2 triệu/tháng (cuối kỳ sắp thi tăng buổi). Anh văn thì nhà trường thu thêm 6,5 triệu/năm học vì liên kết, tức khoảng 700 ngàn/tháng. Tuy nhiên, nếu muốn con học tiếng Anh tốt, thì vẫn phải học thêm ở trung tâm bên ngoài, ít nhất cũng 1-2 triệu/tháng. Chưa kể ở trường đóng quỹ phụ huynh, quỹ máy lạnh, quỹ bảo dưỡng thiết bị âm thanh ánh sáng... Tôi đảm bảo chi phí cho 1 đứa học lớp 7 ở trường công, thấy nói học phí 60 nghìn đ/tháng, nhưng thực sự cần phải chi ít nhất 4-5 triệu đồng.

Năm nay, cháu tôi chuyển sang trường tư, tiền học phí và các khoản 6 triệu đồng/tháng, gồm ăn 1 bữa, đưa đón bằng ô tô tại cổng nhà. Cái chính là không hề phải học thêm, tiếng Anh trong chương trình tương đương đi học thêm năm ngoái. Chấm dứt chuyện hàng ngày một núi bài vở. Ở trường mới, không cấm học sinh sử dụng điện thoại di động như trường công cũ, có thể liên lạc với bố mẹ bất cứ lúc nào. Hoạt động ngoại khóa ở trường mới rất nhiều, chứ không như trường cũ. Năm ngoái, con bé mang cái điện thoại cùi bắp đến lớp, một đứa bạn dùng trong giờ ra chơi (bị cấm), cô giáo liền tịch thu luôn. Cô giáo và nhà trường tự đặt nội quy có thể tịch thu tài sản của học trò, không biết có vi phạm điều luật nào hay không?

Về lâu dài, nếp dạy và học, nếp sống trường tư mới là tương lai của nền giáo dục. Đó là quy luật tất yếu. Song, sự thay đổi phải đồng bộ từ trên xuống dưới. Còn tuyển sinh đại học như hiện nay, còn tư duy giáo dục như hiện nay, thì trường công còn duy trì nề nếp như cũ. Cái chính là người ta định hướng con người trở thành như thế nào?

Nhưng hiện nay, trường tư cũng có nhiều loại. Có loại trường tư như trường gà chọi. Họ quảng bá 100% đỗ đại học, chia học sinh thành nhóm mục tiêu vào các khối thi đại học, ra sức dạy những môn sẽ thi, qua quýt những môn khác. Có trường còn ra một nội quy quái gở: Xếp loại trung bình là phải chuyển sang trường khác. Loại trường như trường Nguyễn Khuyến, học sinh tự tử vì sức ép học hành, cũng không phải không có ở Hà Nội. Loại trường tư này là một hình thức nâng cao của trường công, tiếp thu “tinh hoa” của trường công. Tiếc thay, các trường này quảng bá nhiều về thành tích, nhiều người vẫn mê mải cho con vào đó, tình nguyện làm gà chọi.

Quan sát sự hình thành tính nết, tính cách của học sinh ở các môi trường khác nhau cũng là một đề tài rất hay mà sao các luận án tiến sĩ không làm. Trước kia, xót xa với cảnh học hành vất vả của con lớn, tôi đã cho đứa nhỏ vào hệ trường tư từ nhỏ. Đứa lớn nhà tôi học hệ chuyên rồi, nó sẽ có quán tính cứ tiếp tục ở hệ thống ấy. Đó là cũng mong ước của đa số phụ huynh. Nhưng áp lực cho đứa bé thì không ai biết rõ, cảm thấy rõ ngoài bố mẹ. Có ngày được điểm 7 điểm 8 là nó buồn bã lắm. Đó là một hiện tượng không hay, ai biết hậu quả sẽ như thế nào. Còn con bé, khi nó được 3 điểm, nó vẫn hớn hở kể chuyện với bố mẹ, khiến cô chị kêu lên: Trời ơi, nó được 3 mà cười toe toét thế này. Được 3 thì sao nào? Đi học cơ mà. Tôi thích nền giáo dục trong đó học sinh đi học là được niềm vui.

Khi con bé nhà tôi trải qua 1 kỳ học lớp 11 ở trường Quốc tế Horizon, cuối kỳ, thày giáo họp phụ huynh bằng cách gửi thư đến từng phụ huynh, gặp mặt chỉ với một mình phụ huynh từng học sinh mà thôi. Lớp có bao nhiêu học sinh, thì có bấy nhiêu cuộc họp tay đôi như thế. Không hề có họp phụ huynh như ở trường công, tư ở VN, không có danh sách điểm của cả lớp phát cho mọi người, không có tuyên dương và bêu dương. Đó là kiểu giáo dục mà từng học sinh là một cá thể riêng biệt. Lớp 12, con bé chuyển đến một trường ở nước ngoài, đầu năm học, thày giáo gặp từng học sinh, để làm thời khóa biểu riêng cho mỗi học sinh. Nếu nguyện vọng năm sau em vào trường nào hoặc đi làm, thì có lịch các môn học phù hợp với mục tiêu đó. Học sinh có thời khóa biểu riêng rẽ, thày giáo có lịch dạy theo trường. Như vậy, không có tổ chức lớp 12a, 12b, 12c… như ở Việt Nam, chỉ có yêu cầu bắt buộc học và thi môn nào mà thôi. Học sinh có thể gặp nhau ở các tiết học, vì có môn học giống nhau, không có chuyện cùng lớp như một đơn vị biên chế như ở Việt Nam. Đó là một nền giáo dục lấy cá nhân con người học sinh làm trung tâm, chứ không phải là thày cô giáo. Kiểu tổ chức học như thế, học sinh phải tự học, tự rèn luyện mình chứ không có ai đốc thúc, không có phong trào thi đua nào ầm ĩ. Học sinh phải tự đối diện với chính mình, trung thực với chính mình.

Chuyện học hành của con em ở Việt Nam thật là một chuyện nát óc với bậc làm cha làm mẹ.