Trải nghiệm giáo dục (4)
4. Sự lãnh đạo giáo dục và kéo dài nền giáo dục thời chiến?
Tôi chắc rằng sẽ có nhiều đề tài mổ xẻ nền giáo dục mấy chục năm nay, nhưng với trải nghiệm của cá nhân, tôi bắt đầu thấy lãnh đạo nền giáo dục càng ngày càng như bị tẩu hỏa nhập ma.
Đầu tiên là vào năm 1969, dĩ nhiên bây giờ tôi vẫn không thể tìm thấy cái chỉ thị đó, hay nghị định hay cấp bậc pháp luật của văn bản, nhưng vào năm 1969, có một chỉ thị từ Bộ Giáo dục, không cho lên lớp những học sinh không đủ tuổi theo quy định. Quy định là 6 tuổi đi học vỡ lòng. Như vậy, rất nhiều học sinh thiếu tuổi có nguy cơ phải lưu ban theo văn bản chỉ thị này. Thời trước năm 1969, có tình trạng học sinh rất lớn mới đi học, cũng có đứa 5 tuổi đã học vỡ lòng. Trong một lớp có rất nhiều độ tuổi, chênh 5-7 tuổi là thường. Tôi đã học lớp 5 ở một trường hải đảo, tôi 11 tuổi, nhưng có bạn 17-18 tuổi. Nhưng cái chỉ thị oái oăm kia chỉ điều chỉnh những đứa thiếu tuổi. Những đứa thiếu tuổi thường là những đứa học khá giỏi. Vậy là, vô hình trung, năm đó bọn khá, giỏi tự nhiên bị lưu ban học lại. Nếu không chấp nhận cách đó, thì chỉ có cách khai tăng tuổi. Đến khi vào đại học, tôi mới gặp rất nhiều bạn khai tăng tuổi. Việc khai tăng tuổi thì rất dễ. Với Ủy ban hành chính xã, chuyện đó rất đơn giản, con cháu làng xã cả, việc gì đâu. Thế là với một lệnh từ Bộ Giáo dục, khiến cho toàn xã hội thực hiện sự gian dối. Tại sao họ không ra lệnh, bắt đầu từ ngày ký thì chấm dứt chuyện học thiếu tuổi, mà lại “rà soát” nghe như kỹ càng lắm. Thời đó tôi chỉ là đứa bé học hết lớp 4, nhưng đã thấy rất tức tối, khó hiểu với kiểu làm việc của bề trên được gọi là “Bộ Giáo dục”, kết quả là phải chữa năm sinh để được tiếp tục học. Sau này, thì vô số kiểu chỉ đạo giời ơi đất hỡi như thế, chỉ cốt thực thi một ý chí nào đó, mà biến toàn thể con em thành vật thí nghiệm, thay chương trình học, thay cách thi cử, bộ đề mẫu, 3 chung rồi lại riêng…
Những năm sau năm 1975, không nhớ kéo dài bao nhiêu năm, Trường sư phạm các cấp (đại học, cao đẳng, trung cấp) là trường lấy điểm rất thấp. Sau vài năm, phải động viên và cưỡng bức chuyển những sinh viên đỗ điểm cao ở các trường khác sang trường sư phạm. Tôi còn nhớ, khoảng năm 1977, một người bạn cùng phòng ký túc xá của tôi tiễn cô bạn thi đại học được 1,5 điểm (3 môn) đi làm cô giáo ở Tây Nguyên. Thời đó thiếu giáo viên đến nỗi, ai học xong lớp 10 xung phong là đi dạy học ở các tỉnh Tây Nguyên rồi. Không biết trong số những người đó, sau này có ai sẽ học dễ dàng qua đại học tại chức để lãnh đạo ngành giáo dục?
Một “thành tựu” khiến nền giáo dục không thể khá lên được, chắc là do cách bung ra nhiều hệ đào tạo. Hệ giáo dục vừa học vừa làm, rồi tại chức, rồi chuyên tu. Mà giá trị bằng cấp lại ngang nhau. Tôi không có ý nói cụ thể là học những hệ không chính quy là không tốt. Nhưng giá như phải có một sự phân biệt, bởi chính sự định danh đã khác nhau rồi. Câu nói “dốt chuyên tu, ngu tại chức” thì trường nào hồi xưa cũng có. Dĩ nhiên bây giờ câu đó không còn đúng nữa, vì quá nhiều trường tuyển sinh, dạy và học chả khác tại chức, chuyên tu ngày xưa. Bây giờ dường như chính quy, chuyên tu, tại chức cũng na ná nhau cả.
Sau năm 1975, chế độ ưu tiên cộng điểm cho phép rất nhiều người từ chiến trường về, rồi ưu tiên con em người có công, vùng sâu vùng xa… cũng khiến cho nhiều người vào được đại học. Lỗ hổng kiến thức của họ không dễ lấp được. Nền giáo dục sai lầm là chồng chất ưu đãi để cho ra những người đáng lẽ không phải chỗ của họ. Tôi không có ý chê trách những người học chuyên tu và tại chức, chê là chê cách ưu đãi để họ có thể vượt qua các kỳ thi. Sao lãnh đạo không ưu đãi để những người có công được sống no đủ, được làm việc đúng với khả năng của họ, mà lại ưu đãi để học qua kỳ thi mà đáng lẽ họ không qua nổi? Sau năm 1975 kéo dài ưu đãi vài năm thì được, kéo dài tình trạng đó là kéo dài tình trạng thời chiến, nền giáo dục không thể khá được.
Có 2 cốc nước, một trong vắt và một lờ nhờ. Mục tiêu là được nước trong, đáng lẽ người ta phải làm cho cốc nước đục lờ nhờ thành trong, thì người ta lại đổ lẫn 2 cốc nước vào nhau. Kết quả toàn bộ nước thành nhờ nhờ cả. Chiêu thức này được người con gái trong truyện Ali Baba và bốn mươi tên cướp thi hành. Khi một tên cướp đánh dấu nhân vào ngôi nhà chúng định tấn công, cô gái đã nhanh trí đánh dấu nhân vào tất cả các căn nhà. Cuối cùng 40 tên cướp không biết đâu là ngôi nhà đặc biệt. Kiểu đào tạo đại trà người tốt nghiệp đại học, phổ cập thạc sĩ, tăng rất nhiều tiến sĩ, cũng là cách gán mác đại trà học vị. Cho đến nay, tiến sĩ thạc sĩ thật giả hầm bà làng, chả biết đâu mà lần. Rồi học hàm giáo sư cũng có chuyện na ná như vậy. Làm sao có trường đẳng cấp được. Bây giờ, tôi nghĩ rằng những nhà khoa học chân chính, những người làm công tác nghiên cứu, có học vị xứng đáng là những người bị tổn thương nhiều nhất, vì họ bị đánh lẫn với những người có học vị giả tạo.
Tôi biết rõ một người học qua trung cấp kế toán, rồi tại chức đại học kinh tế quản trị kinh doanh. Tuy qua đại học kinh tế, nhưng ngành hành nghề vẫn chỉ ở mức trung cấp kế toán. Rồi cô ấy chửa đẻ, nghỉ liên miên, 3 năm sau, mới biết cô này đã có bằng thạc sĩ quản lý kinh tế. Nhưng công việc kế toán thì lại ngày càng kém hơn do nghỉ nhiều, không cập nhật công tác kế toán. Cô ấy và một số người học như thế nào? Thuê người đi học. Tức là thuê đi điểm danh, rồi chép bài (hoặc không). Không thể hiểu nổi. Nhưng cô này còn được một đức tính tốt là cô ấy không dùng bằng cấp để thăng tiến, mà mang về cất đi. Do việc nhà và sinh con đau yếu mà không có điều kiện học tiếp lên tiến sĩ. Nhưng trong cuộc sống, có bao nhiêu người có học vị tiến sĩ như vậy để lên quan chức, rồi quát thét cấp dưới, dọa dẫm đối tác, sĩ diện hão huyền lên mặt với đời?