Trải nghiệm giáo dục (3)
3. Điều hay và sự dở của nền giáo dục thời chiến
Lứa chúng tôi đi học phổ thông vào đúng 10 năm chiến tranh 1965-1975. Giáo dục thời chiến đã có rất nhiều thành tựu. Môi trường giáo dục hồi đó tràn đầy không khí sư phạm. Mặc dù cơ sở vật chất rất thiếu thốn, chắp vá, nhưng tình nghĩa thày trò thật sự đặc biệt, quan hệ nhà trường và phụ huynh rất tốt. Các thày cô giáo thật sự là những người được tôn trọng trong xã hội.
Tôi vào lớp 1 được mấy tuần thì thày giáo đứng lớp đi bộ đội. Ngôi trường đàng hoàng bị bỏ lại và các lớp sơ tán về nông thôn. Từ đó là liên miên học ở đình, chùa, hoặc nhà dân cho mượn. Có thời vào khoảng 1970-1972 thì thôi không có nhà cửa gì để làm lớp học nữa. Thày và trò ngồi thành hàng ở rặng tre, gần đó có hầm trú ẩn. Cũng chả có bảng, thày nói và trò nghe viết. Tình hình đó kéo dài vài tuần khi cuộc chiến tranh phá hoại vào kỳ ác liệt.
Ngoài ra, nhịp sống bình thường ở trường là như thế này: Vào đầu năm học, phụ huynh xin hoặc tự chặt tre nhà mình nộp cho trường, rồi đến trường đào hào, làm hầm chữ A. Học sinh đi học nhất định phải đội mũ rơm. Trong lớp học ở làng quê, luôn luôn có mấy đứa trắng trẻo khác hẳn, là “dân sơ tán”. Chúng từ các đô thị theo gia đình về sơ tán. Đang học, bất ngờ có tiếng máy bay thì tuần tự (như đã tập tành) vào hầm trú ẩn.
Nhà trường gian khổ kiểu đó, nhưng cũng như xã hội miền Bắc, trong nhà trường vẫn còn đề cao tính trung thực. Cả lớp hãn hữu mới bắt được một đứa quay cóp, đó là đức tính bị tất cả lên án. Mọi người không quan tâm đến học thêm, dạy thêm. Tổng kết năm hoặc học kỳ, cả trường mới có 1 hoặc 2 đứa xếp loại giỏi, đó là những đứa thật sự xuất sắc, đáng được tất cả ngưỡng mộ. Các lớp đều có một vài đứa bị “lưu ban”, nghĩa là học lại chính lớp đó. Thời chúng tôi đi học phổ thông, cho đến lớp 7, thật sự là đi chơi cũng như đi học. Thời đó đi học vẫn là thời gian rất sung sướng, không như khổ sai thời con cháu chúng tôi. Dù xa vài cây số tất cả đều đi bộ, lắm khi thấy mương nước nhảy xuống tắm, bắt cá chán chê mới vội vàng đến lớp. Sợ thầy một phép. Thày rất nghiêm, bắt đứng dàn hàng ngang, cả bọn quần áo sộc sệch, rồi thày dọa rất ác. Sau đó chả có gì xảy ra cả. Đó là những ông thày thực sự thương học trò, coi chuyện nghịch của bọn học trò cũng bình thường thôi. Rồi đến khi ra về, còn đi chơi chán chê mới về đến nhà. “Cuộc đi học” rong chơi như vậy, cuối cùng cũng cho ra đời một lứa chiến đấu ở chiến trường rất anh dũng, lớn lên đàng hoàng đĩnh đạc. Tôi cho rằng, nhà trường thời chiến vẫn còn dư âm nền giáo dục trước đây những năm thuộc Pháp, ra sức dạy học trò tính nhân đạo, thày cô chú ý làm gương và không vì tiền bạc.
Tuy nhiên, dù có thấy nhiều cái hay, nhưng do chính nền tảng xã hội thời đó ảnh hưởng vào nhà trường, chứ nhà trường kiểu thời chiến rõ ràng có rất nhiều cái dở. Đầu tiên là chương trình. Chúng tôi đi học, chủ yếu là học các môn chính. Những môn phụ rèn luyện toàn diện bị bỏ hết. Các hoạt động ngoại khóa mà sau này học sinh được hưởng thì lứa học trò thời chiến hoàn toàn không biết. Ví dụ: cắm trại, giao lưu thể dục hoặc ca nhạc, giáo dục nhạc họa, cảm thụ nghệ thuật… vân vân. Thay cho bể bơi là ao làng, thay cho giáo dục kỹ năng sống là học quá nhiều trong chính đời sống nông thôn… Điều thứ hai rất dở là tạo cho học sinh thói quen không nền nếp, vô trật tự, phiên phiến, lấy cái mục tiêu trước mắt làm chính, mọi thứ có thể bỏ được là bỏ qua, vì tình hình thời chiến. Điều này ảnh hưởng vào cuộc sống đại học và ra đời làm kỹ thuật của rất nhiều người lứa chúng tôi.
Điều dở thứ ba của nền giáo dục thời chiến, cũng chính là nếp sống thời chiến, biến nhà trường thành một nơi rèn luyện những người lính. Phải răm rắp nghe lời thày cô, tất cả cho chiến thắng. (Nếu không thế thì sao chạy xuống hầm một cách nhanh gọn). Ngay từ cấp 1 đã học quân sự dù cho sơ đẳng, càng lên cao càng phải học quân sự nhiều hơn. Phải nhớ các điều tuyên truyền về cuộc chiến tranh, căm thù đế quốc, yêu thương chú bộ đội. Bài hát thời cấp 1 là “Em yêu chú bộ đội bắn Mỹ tài ghê”, chú bé thần đồng thơ làm bài thơ có câu “ngu xuẩn nhất nhì là tổng thống Mỹ” thì được hoan hô nhiệt liệt… Bài học lịch sử ngay từ khi đi học là sự thắng lợi của phe XHCN. Kết một bài văn luôn có câu: Được học tập dưới mái trường xã hội chủ nghĩa ưu việt, em nguyện phấn đấu abc def… Nếu không có câu ấy có thể trừ nhiều điểm. Nó là sự ra đời của văn mẫu sau này. Tất cả những điều ấy rất đúng vào thời điểm đó, nhưng nó là vết hằn lên một thế hệ được giáo dục liên tục từ thuở ấu thơ đến lúc trưởng thành (điều tai hại là thế hệ ấy sau này lãnh đạo đa số ở ngành giáo dục). Nhìn chung, thế hệ hưởng nền giáo dục thời chiến được hưởng nền giáo dục vẫn còn lành mạnh, quan hệ thầy trò thân thiết, đề cao tính trung thực không vụ lợi, nhưng cũng rất thiệt thòi vì sống gian khổ, được dạy dỗ về một xã hội lý tưởng ít có thật, bị ảnh hưởng tính không nền nếp của thời chiến.
Song, người lớn đã làm hỏng mặt tốt của một thời kỳ lành mạnh.
Ngay hồi học phổ thông, tôi đã nhìn thấy manh nha một sự hư hỏng của hệ thống giáo dục, dù cho đó mới chỉ là manh nha, so với bây giờ thì như muối bỏ bể.
Đầu tiên, sự hư hỏng đến từ tuyên truyền. Các phong trào đoàn đội thời đó thấm đậm tuyên truyền và máu thành tích. Khi người ta muốn xây dựng điển hình và đăng lên báo Thiếu niên tiền phong, hay báo Tiền phong, thì người ta bắt đầu ca tụng nhân vật đó. Nhân vật học tập và sinh sống hàng ngày với mọi người. Khi đọc những sự tô hồng, nói quá lên ở báo chí, người ta bắt đầu ghét nhân vật. Tôi đã học 1 năm ở ngôi trường có điển hình được đăng báo, rồi biết cách người ta khen thưởng cuối năm. Đó là một tấm gương xóa nhòa mọi cố gắng dạy dỗ trung thực.
Lớp tôi có một bạn rất xuất sắc, bạn này trong các kỳ thi luôn luôn được bố trí ngồi cạnh cậu bạn con của Bí thư đảng ủy xã. Trước đó, một vài thày cô đã kín đáo gặp bạn xuất sắc đó làm “công tác tư tưởng” để bạn phải chủ động cho bạn con Bí thư đảng ủy chép bài. Lý do là “em hãy giúp bạn ấy, là giúp bác bí thư, tức là giúp cho sự nghiệp kháng chiến chống Mỹ của xã ta”. Cũng có thày giáo phản đối, nhưng không nổi.
Thời đó, việc quay cóp, cho nhau chép bài là một hành động rất đáng phỉ nhổ, giống như hành động ăn cắp vậy. Để cứu đứa dốt con một ông quan, nhà trường và gia đình chỉ dám hành động tối thiểu như vậy. Hãy hình dung, nếu chuyện đó xảy ra thời kỳ hiện nay, thì có bao nhiêu cách để gian dối?