Chuyện ta đã chán, chuyện Tàu chưa tan (1)
Hồi cách đây 7-8 năm, tôi có mấy dịp đi TQ, đường bộ và hàng không đi Quảng Châu đều nườm nượp người đi buôn hàng TQ. Toàn hàng chợ. Còn vào sâu Hàng Châu, Thượng Hải thì không có mấy bóng người Việt. Ấy vậy mà không ngờ có ngày hôm nay, triển lãm hàng công nghiệp và thương mại Chiết Giang tại Hà Nội cách đây mấy ngày, buồn ủ ê, chẳng có mấy khách. Bây giờ hàng TQ dù cấp nào cũng bị kỳ thị ở VN. Đó là thị trường thương mại thuần túy, còn thị trường công nghệ và chuyển giao công nghệ đi theo các dự án phát triển thì lại đang là một con sóng ngầm vô cùng lớn.
Do có cái triển lãm tm Chiết Giang mà tôi bỗng nhớ hồi đi qua 3 huyện của Chiết Giang.
Trong làm ăn kinh tế, người Tàu đi trước và đi trên cơ người Việt. Hồi xưa, một người TQ phiên dịch tiếng Việt hỏi tôi: Anh biết vì sao người TQ sang VN thu mua phế liệu nhựa, mua mủ cao su, mà họ lại làm ra dép, giày, đồ nhựa và cao su rẻ hơn, rồi bán sang VN?
Có rất nhiều nguyên nhân, nhưng một nguyên nhân là quy mô. Sản xuất vài triệu đôi dép rất khác khi chỉ sx vài ngàn đôi. Họ làm gì cũng quy củ và làm lớn.
Tại Nghĩa Ô, một huyện thương mại của tỉnh Chiết Giang, có một trung tâm thương mại trên diện tích bằng 50 sân vận động Mỹ Đình, riêng cửa vào có 2 làn xe công tơ nơ tránh nhau, gần 100 cửa. Nghĩa Ô có gần hết văn phòng thương mại ở các nước trên thế giới. Dường như người tất cả các quốc gia đều đến đó. Một huyện mà có 2 sân bay quốc tế. Tôi đã đến khu giày dép của Trung tâm tm Nghĩa Ô, một ông Tàu bảo tôi, mỗi ngày mày đi 8h, thì 3 ngày sẽ đi hết hàng giày dép.
Nhưng họ không chỉ có quy mô, mà còn có trí khôn. Cạnh Nghĩa Ô là huyện Dương Đông, chuyên đồ gỗ và mỹ nghệ. Bằng cách nào đó, người ta nhập đồ gỗ từ Từ Sơn về, rồi làm lại, bán ra gấp nhiều lần. Công thức chung là khai thác đồ thô hoặc gỗ từ các nước kém hơn (Lào, Cam, Việt, Miama) bán đồ tinh cho bọn khá hơn (Nhật, Hàn, TQ...). Nếu đến Dương Đông, thì thấy vùng Từ Sơn chỉ đại khái như một nhóm trong gần 100 phường gỗ.
Nhưng người khôn nhất Chiết Giang lại là ông bí thư đảng ủy xã Hoành Điếm hồi những năm 90. Khi huyện lân cận Nghĩa Ô đã sầm uất giàu có, phần lớn các xã khác của Dương Đông làm mộc rất giàu, thì Hoành Điếm vẫn là xã nghèo, thuộc huyện Dương Đông, núi đồi trọc, ruộng ít, chả có thế mạnh gì. Lão bí thư Hoành Điếm thấy không thể làm bắt chước mọi nơi và nói chung các nơi khác của Chiết Giang đều rất giàu, huyện thì nuôi trai ngọc, huyện thì tơ lụa, cái gì cũng tầm thế giới cả, nhưng lão bí thư HĐ nhìn thấy nguy cơ tiềm ẩn ở những nơi phát triển tm, công nghiệp. Đó là phá hủy môi trường, vấn đề xã hội căng thẳng. Nếu làm sau, thì lại chỉ làm thuê và hứng phế thải của các nơi (như VN?). Lão chọn cách xây dựng Hoành Điếm thành thủ đô phim trường, Holiut của TQ. Khi tôi đến, Hoành Điếm là một thành phố trực thuộc huyện Dương Đông nhưng diện tích tương đương nội thành tp Hải Phòng, có 11 trường quay phim, trong đó có những trường quay rất quen thuộc trên các phim đã chiếu ở VN. Trường quay Tần Hán trong phim Anh Hùng của Trương Nghệ Mưu, trường quay Minh Thanh là một khu Thiên An Môn như thật. Những gì thấy trên phim cổ trang về kinh đô nhà Thanh, Minh đều ở đó cả... Du lịch là nguồn thu quan trọng sau thu liên quan đến phim (dịch vụ kỹ thuật, khách sạn, nhà hàng...) Ở đó có 200 công ty dịch vụ làm phim. Các đoàn làm phim luôn luôn có khách du lịch dự khán từ xa. Người Hồng Công, Hàn, Mỹ đều đến đó làm phim, người Bắc Kinh coi HĐ là trường quay của riêng họ. Hồi tôi đến, có đoàn phim Xác ướp sống dậy gì đó, có Thành Long đóng, làm hiện trường toàn tượng lính bằng đất.
Tôi gặp một người làm nghề "má mì" tức nhặt diễn viên quần chúng của Hoành Điếm, bà này than rằng người ở đây giờ lười lắm, đóng vai quần chúng hạng 1 mới làm, hạng 2 hạng 3 toàn bọn nhà quê nơi khác lên. Mà đó là người nghèo của Hoành Điếm, người khá xây ks, làm du lịch, làm chủ cty dịch vụ phim. Sáng ra, người đợi đông nghịt ở một khoảng rộng như quảng trường. Ai chọn diễn viên quần chúng hạng một được chọn trước hoặc có mối dẫn đến, 300 tệ. Sau đó, đến lượt chọn diễn viên hạng 2 giá 200, cuối cùng là hạng 3, giá 100 tệ. Phân loại thì theo tiêu chí diễn xuất cá nhân và thoại.
Hồi tôi ở Hoành Điếm, thành phố chuẩn bị dựng tượng ông bí thư đảng ủy xã đã nghỉ hưu và còn sống. Khi bắt đầu sự nghiệp xây phim trường đầu tiên, ông bí thư xã Hoành Điếm đã phải gian khổ vận động ngân hàng và đại gia nghe ý tưởng điên rồ của ông, biến một xã nghèo thành địa danh nổi tiếng thế giới.
Tôi thường tự hỏi, chế độ chính trị gần giống VN, sao họ vẫn có chỗ cho những người tài cứu dân độ thế, góp phần xây dựng đất nước một cách đàng hoàng? Đó là suy nghĩ khi nghe câu chuyện Hoành Điếm.