Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Khảo cứu

Cúng lễ (2)

·Loạt bài, kỳ 2/3

2. Chắp tay như thế nào?

Việc cúng lễ rất nhiều điều quan trọng, nhưng có một việc tưởng như rất nhỏ, thì tôi thấy nhiều người bỏ qua. Đó là chắp tay khấn vái, cúng lễ như thế nào.

Hỏi câu ấy, chắc nhiều người bảo là lẩn thẩn.

Cúng gia tiên, cúng thổ công, cúng đêm trừ tịch, cúng tất niên, cúng ngày đầu năm, cúng hóa vàng, cúng ngày sóc vọng... vân vân. Quanh ngày tết, ít nhất có mấy ngày cúng như thế. Ngoài ra, khi giỗ các cụ tại gia, khi khẩn cầu thánh thần ở đền và các dịp cúng lễ khác, thì chắp tay như thế nào?

Thì thấy đại đa số dân ta chắp tay, hai bàn tay áp vào nhau, các ngón 2 bàn tay tương ứng cũng áp vào nhau, giống như đi lễ chùa. Và, có lẽ phần lớn người ta dịp nào cũng chắp tay như lễ Phật như vậy.

Về việc chắp tay, hay thế tay nói chung, Phật pháp có các quy định "thủ ấn". Ít nhất có 36 thủ ấn cơ bản. Lúc tọa thiền, lúc đọc kệ, lúc cúng dường... vân vân thế tay, bàn tay thế nào, ngón tay ra sao, nếu biết cơ bản, hãy google từ khóa "thủ ấn". Tóm lại, thủ ấn cúng Phật "cơ bản và thông thường" chính là chắp tay, hai bàn tay ấp vào nhau, mu bàn tay hơi khum, các ngón tay chụm (các ngón tay mở là cúng Phật trong tình thế khác nhé, khum nhiều hay khum ít cũng khác nhau nhé). Cũng chào nhau kiểu chắp tay nhưng ở Lào, Campuchia chắp tay chào khác với cúng, hai khuỷu tay khuỳnh ngang, bàn tay áp vào ngực, các ngón tay hướng lên trên.

Ấy vậy mà, trong mọi trường hợp, các bác cúng bái tại gia hay tiên, thánh đều chắp tay như cúng Phật cả.

Việc cầu cúng ở nước ta có một giai đoạn gián đoạn. Một thời gian ở miền Bắc liệt các loại cúng bái vào hạng mê tín, nên việc truyền giáo trong cúng bái ngay ở gia đình cũng ít chú trọng. Hồi tôi bé, tôi đã thấy các vị cao niên, các vị bậc cha chú trong ngày giỗ, khi khấn bái không chắp tay kiểu cúng Phật, mà nắm hai bàn tay vào nhau, thường là bàn tay trái nắm lại, bàn tay phải ấp bên ngoài nắm tay trái kia. Đó là một thế tay hoàn toàn khác chắp tay cúng Phật, thể hiện sự khiêm cung riêng biệt.

Việc chắp tay, nói chung là các thế tay trong nghi lễ, tưởng đơn giản mà không đơn giản. Phim Tàu, trong làng lục lâm, có kiểu khum tay khi cấp dưới nói với bậc trên khác với ở triều đình. Ở triều đình thì mỗi triều đại lại có nghi lễ riêng. Tựa như Đức Quốc xã thì chào nhau một kiểu, mà Liên Xô thì chào một kiểu, mà Mỹ khác, Anh khác... cách dùng thế tay chào.

Nước ta có lẽ chưa có ai nghiên cứu nghĩa quân Đề Thám chào nhau, lạy nhau như thế nào, dùng nghi lễ gì khi cúng lễ, nên xem phim Đề Thám, thấy cách hành lễ chả khác gì một đám thảo khấu. Đó là một việc đáng tiếc.

Khi xem một phim về nhà Nguyễn, đạo diễn Triệu Tuấn nhận xét rất tinh, rằng những người bậc dưới chắp tay lạy vua, tâu vua, hay khấn khứa không đúng, lung tung cả, mỗi lúc một khác. Căn bản thế chắp tay của nhà Nguyễn thấy rõ ở lăng Khải Định, người tạc tượng Khải Định chắp tay trước bề trên bằng cách đan các ngón tay vào nhau, rồi ấp các ngón đan cài ấy vào mu bàn tay. Một thế tay thể hiện sự chặt chẽ, vững bền.

Tuy nhiên, đối với miền Bắc nước ta, thật ra việc chắp tay trong cúng gia tiên giống như cúng Phật cũng có nguồn cội của nó, nếu nghiên cứu cách hành lễ của trào lưu Trúc Lâm, song chủ đề này không phải chủ đề chính của bài này. Ở đây chỉ gợi mở về một việc tưởng như nhỏ trong nghi lễ ở nước ta, hiện nay đang loạn xà ngầu...