Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Khảo cứu

Cúng lễ (3)

·Loạt bài, kỳ 3/3

3. Cúng ai?

Tôi đã có 2 bài về cúng lễ, định thôi, vì chủ đề hơi có vẻ nhạy cảm. Tín ngưỡng là quyền của mỗi người, chế độ ta tự do tín ngưỡng. Nhưng nhân ngày đầu xuân, cái gọi là tín ngưỡng cũng có nhiều biến thái, mà năm nào cũng nói, rồi xuân về tết ra vẫn vậy. Tôi chỉ nói đơn giản một việc: Cúng ai? Những người đi lễ ngoài kia, hay những ai làm lễ cúng thành kính trong gia đình, đôi khi không rõ mình đang làm gì, đang cúng ai?

1. Một ví dụ nhỏ, đơn giản nhất là cúng đêm trừ tịch, cúng vào giờ khắc giao thừa, chuyển giao năm mới và năm cũ. Cho đến nay, chả có lý thuyết nào nói rằng các bác đang cúng ai. Rồi cứ truyền tai nhau, người nào cũng bảo mình đúng. Có năm Dậu thì bảo không cúng gà, năm Hợi lại bảo nhau không cúng lợn... Rồi có bác lại giảng giải đấy là cúng quan hành khiển nào đó, tên đặc Tầu. Thật sự là một mớ lý luận hổ lốn. Phần lớn người theo thuyết "quan hành khiển" không hiểu là người Tàu căn cứ vào thuyết "âm dương ngũ hành", trần sao âm vậy, thêm thắt vào quan niệm linh thiêng hóa lịch mặt trăng, quy ước mỗi năm một ông quan đã hiển thánh, suốt chiều dài lịch sử phong kiến Trung Quốc, coi là ông ấy trông nom công việc của năm. Tức là các bác ấy không hiểu là các bác đang cúng những vị thần thánh huyễn hoặc của lịch sử Tàu. Gần đây, có ông võ sư kiêm nhà phong thủy, hiểu thấu cái lịch sử ấy, có đề nghị đổi tên các quan hành khiển thành tên của các vị thánh Việt Nam, năm thì ông Lý Thường Kiệt, năm thì ông Trần Quốc Tuấn, ông Lê Lợi, Quang Trung... đủ 12 ông to công đức trong tâm thức dân Việt. Cũng là một cách hay, nhưng không hay bằng bỏ quách cái quan niệm ăn theo tập quán của Tầu. Tín ngưỡng dân ta là đa thần, cổ truyền có thờ Mẫu và thờ tổ tiên. Giao thừa cứ cúng bái trời đất, tạ ơn đức Mẫu chẳng hạn, đó là một đấng thiên nhiên hướng thiện, rồi phối thờ cúng tổ tiên, việc gì phải diệu vợi cúng quan hành khiển vớ vẩn nào đó bên Tầu.

2. Mùa xuân có hàng nghìn lễ hội, đi hội ngày nay thật nhiều tệ nạn. Phần lớn dân chúng đến đâu cũng cầu cúng, cũng chắp tay như cúng Phật. Nếu mà cầu xin mà linh ứng, thì đất nước này đã tan rã và tiêu vong từ lâu rồi. Bởi vì sẽ có hàng chục triệu người được ấn làm quan sau khi đi đền Trần, tình trạng quan nhiều như bây giờ đã chết dân chết nước, còn nhiều nữa có mà tiêu vong sớm. Bởi vì linh ứng thì sau khi đi đền bà chúa Kho, cả nước đã thành triệu tỷ phú, rồi tranh giành nhau làm cách mạng thì tổ quốc cũng không còn tồn tại nữa.

Chuyện cầu cúng tràn lan, dẫn đến trăm nghìn cách cầu cúng rất tệ hại. Ngày nay, quả thật dân bắt đầu vào vòng u mê mới. Cho nên có một nhóm người, một tập đoàn, liên kết với nhóm quan chức nào đó, xây một cái chùa, là thu tiền kinh khủng, không phải là hiếm đâu.

Một cái tệ nạn là đốt mã, và trên hết là quan niệm "trần sao âm vậy" đã khiến tập quán nghiêng ngả kinh khủng. Rồi nhà chùa tiếp tay, cũng xây chỗ hóa sớ, hóa vàng. Ngoài mặt thì bảo Phật pháp không cho đốt mã, nhưng vẫn cho đốt để lôi kéo Phật tử. Rồi ngày nay in tiền giấy để đốt như tiền thật, đó là hành vi làm tiền giả, các cơ quan quản lý coi như không. Ngày xưa, một miếng giấy dó, chấm một cái thếp màu vàng, quy ước đó là tiền, một mảnh đóm xếp bằng hạt ngô, bọc giấy màu vàng, quy ước đó là vàng. Trình độ văn minh của tập quán ở chính điều ước lệ đó, chứ đâu in tiền như thật, làm cái ô tô, máy bay rõ to. Nếu thế gần bằng thời cúng tế người thật, chôn vàng thật cho nó xong, đỡ phải nửa thật nửa giả.

Hiện nay, tập quán cúng lễ đang rất nhôm nhoam, hổ lốn. Một tý từ truyền thống, một tý từ các giáo phái, một tý từ quan niệm du nhập từ Trung Quốc một tý Phật, một tý Đạo, một tý Mẫu, nhiều nơi lung tung xòe. Lắm lúc tôi tự hỏi, cứ diễn ra như thế này, ai được lợi, và ai đang bị hại? Cơ quan quản lý ở đâu, ai có đủ uy tín và trình độ để quy định và tổ chức lại tập quán cúng lễ của dân? Hồi thượng cổ, người TQ khi mới lập chế độ quân chủ, có hẳn một pho "Kinh Lễ", ngang với Dịch, Thi, Nhạc, Xuân Thu (sử).

Để cho toàn dân cầu cúng hướng về một mục tiêu, chỉ có một giai đoạn ngắn còn Trần Nhân tông, rồi tập quán Trúc Lâm chết dần, cho đến nay cũng biến tướng rất tinh vi, ai cũng nói Trúc Lâm, chả ai biết Trúc Lâm ra sao cả. Hiện nay, phần tâm linh dân tộc đang bị mồ côi và bị xói mòn dữ dội nhất.