Sinh ngữ
Ngôn ngữ đời sống cũng có đời sống riêng. Nó có số phận. Nó cũng sinh ra, tồn tại và chết đi.
Người có tuổi bây giờ mới biết nghĩa của từ “Hết xảy”, “mút chỉ”… Những từ đó đột nhiên thịnh hành sau năm 1975, rồi chết dần, bây giờ không mấy ai dùng nữa.
Để chỉ những người ngang tàng, không theo chuẩn, ngày xưa (trước 1975) dùng từ “du côn”. Du côn thời ấy hình ảnh là để đầu đít vịt, mặc quần ống tuýp. Đội cờ đỏ đeo băng đỏ của Đoàn thanh niên chặn ở đầu chợ, anh nào đầu đít vịt thì cho một đường tông đơ, quần ống bó không đút vừa chai bia thì cho một vết rạch. Sau đó “du côn” thay đổi cách trang phục, đầu thì để dài, tóc chấm vai, quần thì không bó nữa mà loe ra. Đó là cách mà cuộc sống phản ứng lại sự cứng nhắc. Trang phục cũng là một loại ngôn ngữ, nhưng ở đây không bàn ngôn ngữ này. Văn chương tiền chiến, cho thấy ngày đó, người ta dùng từ “đàng điếm” chỉ thanh niên loại nửa thế kỷ sau gọi là “du côn”, “ăn chơi”…
Để chỉ những cô gái làm nghề bán trôn nuôi miệng, trước kia (trước 1954) thì dùng từ “đĩ”. Từ này sống dai ở miền Nam đến sau này, nhưng ở miền Bắc thì vẫn dùng từ đó, nhưng không phổ biến, mỗi nơi một khác. Ở khu vực Hà Nội thì gọi là “điếm”, ở khu vực Hải Phòng gọi là “bớp”. Tất nhiên, từ “điếm” ở thủ đô sống dai, gắn với “đĩ” thành “đĩ điếm”. Nhưng thực ra từ “bớp” mới là gợi tả. “Con bớp” là con cá bớp. Con cá bớp ăn cua, là tập tính đặc biệt của nó. Đến con cua mà còn ăn, thì con ấy ăn mọi thứ. Phải người Hải Phòng mới hiểu vì sao gọi là “con bớp”. Ngày nay, đồng loạt gọi là “ca-ve” cả.
Hồi trước năm 1945, để gọi Trung Quốc, sách báo và tài liệu nghiêm túc nước ta đều gọi là “nước Tàu”. Bây giờ gọi “Tàu” lại thành ra miệt thị. Nhưng nếu làm phim năm 1940, để cho nhân vật nói là “Tôi đi Trung Quốc”, thì đích thị không phải là ngôn ngữ của thời kỳ đó. Ngày nay có thể gọi “Trời ơi”, hồi trước năm 1945, chắc là “Giời ơi”. Hoặc bây giờ là “Trăng” thì ngày đó là “Giăng”, một nhà văn có tác phẩm “Giăng thề”, cứ như bây giờ, có thể hiểu đó là “giăng (mắc lời) thề”… v.v
“Bắc kỳ, Trung kỳ, Nam kỳ” là ngôn từ của những năm rất xa, từ thời Pháp thuộc, sống dai ở miền Nam. Còn người miền Bắc thì gọi đơn giản “miền Bắc, miền Trung, miền Nam”. Ngày nay gọi gắn chữ “kỳ” vào lại là miệt thị. Hoặc ngày nay có từ “xe ôm”, chỉ có từ sau 1975, từ “xe ôm” ở miền Nam xâm nhập ra cả nước.
Cũng như vậy, có một hành động, mà mỗi thời gọi một khác. Đầu quân, tòng quân, nhập ngũ, vô lính, đi bộ đội. Mỗi thời mỗi khác, mỗi miền một khác. Nghe là biết ở thời nào, miền nào.
Hiện nay, ngôn ngữ vận động rất nhanh, nhiều từ mới. Ví dụ như “thả thính”, “lầy lội”. Mấy ông già hỏi tôi: “chúng nó nói thằng ấy lầy lội lắm là sao hả?”. Hoặc từ “tự sướng” chỉ thành phổ biến khi có điện thoại thông minh. Ngày xưa nói đến “tự sướng” thì là làm việc khác.
Ngôn ngữ là một sinh ngữ, không bất biến. Nó cũng “tự diễn biến” như là một quy luật tất yếu, khách quan. Liệt kê ra không hết. Nhưng người biên tập văn học sử và kịch bản nên và phải biết. Nếu không thì không ra không khí lịch sử của thời đại đó. Chuyện này sẽ nói dài dài, xứng đáng là một loạt stt khác…
Cũng có những từ phát sinh, rồi chết yểu, sau này không ai nói đến nữa. Vì nó sai, gượng ép, dùng một thời rồi thôi. Ngày nay, từ “thu giá” chắc chắn sẽ chết. Vì nó đúng là “thu phí”. Chắc các ông bảo vệ các trạm BOT muốn người ta hiểu là thu thêm vào giá đi đường một cách chính thống. Vậy sao không bảo đó là “thu bù” cái gì đó?
Cuối cùng, một ví dụ, từ “chém gió”. Thời kháng chiến chống Mỹ không ai dùng từ đó. Ngày nay bảo: “thằng này chém gió chém bão” thì ai cũng hiểu. Ngày trước phải nói: “thằng này bốc phét”, trước đó nữa, thời xa hơn thì phải nói: “thằng này nói khoác” hay là “thằng này khuếch khoác”