Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Khảo cứu

Nghiên cứu Ông cụ — S11: Hai chiến hữu Thụ và Kiên

·Loạt bài, kỳ 8/12

1. Tóm tắt s10: Ông cụ từ Nga về Trung Quốc mùa đông năm 1938, khi trở thành Thiếu tá Hồ Quang trong Bát Lộ quân Trung Quốc. Tình hình chung khi đó là QTCS sau đại hội lần thứ 7, có điều chỉnh chiến lược. Chính sách của QTCS kêu gọi thành lập mặt trận thống nhất chống phát xít. Những tư tưởng hướng đến giải phóng dân tộc của Ông cụ trở nên hợp thời hơn lúc nào hết. Khi đó ở trong quân của các đầu lĩnh Hồng quân, có một ông kễnh to tướng người Việt là Nguyễn Sơn. Nếu năm 1927, Quốc- Cộng bắn nhau, ông Cụ rút theo phái đoàn Chu Ân Lai, rồi tham gia Vạn lý trường chinh, có lẽ Ông cụ sẽ trở thành tướng nhiều sao hơn Nguyễn Sơn. Nhưng cái chính là Ông cụ rút theo Borodin, mối quan tâm của Ông cụ khác, chứ không phải thành tướng của Hồng quân Trung Quốc. (Nguyễn Sơn được liệt vào 100 vị khai quốc công thần của cách mạng TQ, được phong thiếu tướng cấp quân đoàn).

Khởi nghĩa Nam kỳ là một thất bại của Đảng, song cũng như mọi thất bại khác, ít được mổ xẻ rõ ràng, phân định trách nhiệm cá nhân. Từ khi Tổng bí thư Nguyễn Văn Cừ bị bắt (tháng 8/1940) thì tình hình lãnh đạo Nam Bộ lâm vào khủng hoảng. Người có cương vị lớn nhất là Nguyễn Thị Minh Khai dường như bị cô lập. Các chủ trương đường lối chiến lược của Đại hội 7 QTCS chậm triển khai, bị nhóm đảng viên cấp tiến Nam kỳ theo đường lối cũ từ hồi Hà Huy Tập, không tiếp thu, dường như người lãnh đạo thực tế của Xứ uỷ là Tạ Uyên hoạch định chuẩn bị khởi nghĩa. Theo các tài liệu để lại, Nguyễn Thị Minh Khai đã hối thúc các lãnh đạo đón một người có uy tín cao, viết tắt là L (chắc là Lin), về Việt Nam và rất nặng lời với các đồng chí không chịu chuyển hướng theo tình hình mới. Khi đó, tình hình Nam Bộ đang sôi sục muốn nổi dậy. Kết quả khởi nghĩa Nam Kỳ thì các tài liệu nói rõ rồi, chỉ có điều những dích dắc dẫn đến điều đó hậu thế vẫn còn chưa chắc biết hết. Điều đáng tiếc là bà Minh Khai, dường như không dính líu gì đến kế hoạch khởi nghĩa, nhưng do bà quá nổi tiếng, nên quân Pháp có dịp là trừ khử luôn.

2. Như vậy là, sau khởi nghĩa Nam kỳ, lãnh đạo cấp cao của Đảng Cộng sản Đông Dương trong nước hầu như bị quét sạch. Cho nên Xứ ủy Bắc kỳ mới có dịp tự chuyển thành Thường vụ Trung ương. Thời thế tạo anh hùng. Những người như Trường Chinh, Hoàng Văn Thụ, Hoàng Quốc Việt chắc cũng như bà Minh Khai ở Nam Bộ, lại có hy vọng đón Ông cụ về. Người được phân công lo chuyện này là Hoàng Văn Thụ. Tại sao lại là ông Thụ? Bởi vì ông Thụ là người Tày xứ Lạng, đã xây dựng cơ sở vững chắc ở các tỉnh biên giới, từ Lạng Sơn đến Cao Bằng. Khi tìm hiểu con đường để Ông cụ về Pac Bó năm 1941, thấy hiện ra hình bóng lừng lững của ông Hoàng Văn Thụ ở đầu Việt Nam, còn phía kia ở Côn Minh là ông Phùng Chí Kiên.

3. Ông cụ đến Côn Minh vào năm 1939, bắt liên lạc với Ban Hải ngoại của Đảng cộng sản Đông Dương. Ban này do Lê Hồng Phong lập ra nhiều năm trước, nó là một đầu cầu nối với Long Châu cách Lạng Sơn 60 km. Khi đó, Ban công tác Hải ngoại, người có cương vị cao nhất là Phùng Chí Kiên. Ông Kiên đã từng học trường quân sự Hoàng Phố, trực tiếp tham gia khởi nghĩa Quảng Châu, chỉ huy đại đội trong Hồng quân Trung Quốc, tại đại hội 1 năm 1935, ông được bầu vào Thường vụ Ban chấp hành Trung ương và phụ trách Ban Hải ngoại. Ban Hải ngoại của ông Kiên có quan hệ mật thiết với nhóm cách mạng tập hợp quanh ông Hồ Học Lãm. Ông Lãm là sĩ quan thuộc Bộ tổng tham mưu của Quân đội Trung Quốc quốc dân đảng. Ông Hồ Học Lãm cùng Nguyễn Hải Thần thành lập một tổ chức là Việt Nam độc lập đồng minh hội, gọi tắt là Việt Minh để tập hợp người Việt yêu nước ở mấy tỉnh Nam Trung Quốc. Cái tên Việt Minh này sau năm 1941, Ông cụ làm thành nổi tiếng, sau này ở Việt Nam, không nhiều người biết nó là tên ban đầu cái hội của cụ Lãm. Cần thấy rõ là khi đó, ở Trung Quốc, đang thời kỳ hợp tác Quốc – Cộng lần thứ 2, cộng sản có mấy năm (cho đến hết chiến tranh) công khai hợp pháp cùng chính quyền Quốc dân đảng, sát cánh làm mặt trận chống Nhật. Việt Minh hội lập ra, sau đó Nguyễn Hải Thần mâu thuẫn với Hồ Học Lãm về đường lối, thành lập tổ chức riêng, thành ra Việt Minh hội của riêng cụ Lãm và mấy đồ đệ mà cụ biết rõ là cộng sản.

4. Khi chắp mối liên lạc trở lại với Đảng Cộng sản Đông Dương, cũng như Ông cụ làm hồi thành lập VNTNCMĐCH, nhóm đồng hương thân cận là hạt nhân trung kiên, từ đó mở rộng ra. Hồi năm 1925 là Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Sơn, lúc đó 1939 là Phùng Chí Kiên, Hoàng Văn Hoan. Kiên người Diễn Châu, còn Hồ Học Lãm, Hoàng Văn Hoan ở Quỳnh Đôi, Quỳnh Lưu. (Họ Hồ của ông Hồ Sĩ Tạo, người được cho là cha ruột ông Nguyễn Sinh Sắc, cũng có gốc tổ ở đó). Phùng Chí Kiên và Ông cụ khảo sát tìm đường về nước, lúc đầu tính về theo ngả Lạng Sơn, nhưng người ảnh hưởng đến quyết định cuối cùng về Pác Bó chính là Hoàng Văn Thụ.

5. Hoàng Văn Thụ là một người kiệt xuất dân tộc Tày. Trong các tiểu sử chính thức của ông Thụ không thấy nói ông Thụ từng làm sĩ quan cho cả hai phía quân đội Trung Quốc. Ông Thụ là một trường hợp đặc biệt, cũng như Trường Chinh, lúc đó không qua trường Đại học cộng sản Phương Đông ở Liên Xô. Với Ông cụ, chắc là điều còn thiếu ấy của Thụ lại là điểm mạnh, không phải qua các giai đoạn đấu tranh chuyển hướng chiến lược của QTCS, không ảnh hưởng kinh viện của những người Stalinit. Ông Thụ người Tày, suốt dải biên giới và trong các làng Tày, Nùng là cơ sở của ông Thụ. Thụ thuyết phục Ông cụ về Cao Bằng. Ông Thụ vào hụt trường Bách Nghệ, tự học nhưng có thể nói văn võ toàn tài, một trí thức tài năng, như ngày nay có thể nói vừa có lý luận, lại là người hành động thực tiễn năng động, vì dân vì nước.

6. Trước đó, khi còn phải tìm kiếm manh mối Ông cụ, ông Thụ đã cử 2 người đi Côn Minh là Võ Nguyên Giáp và Phạm Văn Đồng. Ông Đồng thì không biết vì sao, nhưng ông Giáp chắc là có lý do. Các tài liệu chính thức thì không thấy nhắc đến, chắc là chỉ những người trong cuộc là biết. Hậu thế chỉ có thể đoán. Ông Giáp có vợ là bà Minh Thái, em ruột bà Minh Khai. Lãnh đạo Đảng như Hà Huy Tập còn viết thư cho QTCS, gọi bà Minh Khai là “vợ Quốc”, thì ông Hoàng Văn Thụ chắc biết rõ. Theo truyền thống thì ông Giáp là cọc chèo với Ông cụ đang tìm, cử ông này tìm ông kia là tốt nhất. Truyền thống Nho giáo hồi ấy ở VN còn rất sâu đậm, một ngày nên ngãi, ở với nhau 1 ngày cũng là vợ chồng, đừng có lơ mơ.

Sau này, ông Giáp kể lại việc gặp ông cụ ở Thúy Hồ Côn Minh, chắc cũng tước hết riêng tư đi rồi.

Có giai thoại là, ông Giáp giữ lễ, từ ngày gặp Ông cụ ở Thúy Hồ, một điều Bác- em, hai điều Bác- Em. Đó là quy tắc xưng hô truyền thống trong họ, gọi thay con, xưng vai mình. Ông Giáp gọi Bác xưng em, Ông cụ gọi “Chú” xưng tôi. Từ đó, người ta bắt chước ông Giáp, xưng hô Bác- cháu, vì Bác dần già đi, chỉ có các chú hàng ông Giáp xưng em thôi. Đó là một giai thoại, mà cũng có thể là thật như thế.

7. Đến đây, tôi không kể lể dài dòng những chuyện ai cũng biết. Nhóm 43 người của Hoàng Sâm, Lê Quảng Ba gặp Ông cụ, trở thành các hạt nhân của khu Cao Bắc Lạng sau này. Rồi về Pác Bó ra sao… vân vân. Còn một chuyện này về ông Kiên và ông Thụ. Chuyện về người con trai thất lạc của ông Phùng Chí Kiên, báo mạng đã kể rồi. Té ra là một người tôi đã quen biết từ lâu… Các ông đi hoạt động cách mạng ngày xưa gian khổ nhưng cũng là những ngày hội (lãnh tụ nào nói quên rồi) từ đó các ông ấy có các mối tình, rồi con rơi con vãi. Đó là hạnh phúc nhỏ nhoi, cũng là hy sinh của họ cho sự nghiệp lớn….