Nghiên cứu Ông cụ — S5: Sự kiện đáng chú ý ở Trung Quốc 1925-1927
1. Một giai đoạn cũng rất hay trong tiểu sử Ông cụ, là từ khi Ông cụ tham gia Đại hội quốc tế cộng sản đến khi về Trung Quốc. Phân tích con người Ông cụ giai đoạn này liên quan đến nhiều sự kiện chính trị của phong trào cộng sản, sự đấu tranh nội bộ tổ chức cộng sản quốc tế này, tôi không post ở đây (s3, s4). Một thời, nhiều người Việt được tuyên truyền rằng Ông cụ dường như là lãnh đạo quan trọng của QTCS. Nhưng thật sự không phải như thế. Ông cụ là đại biểu của Đảng cộng sản Pháp, là một đảng viên thường thì sao có thể len vào hàng ngũ những nhân vật quan trọng của QTCS. Có một tổ chức được thành lập bên cạnh QTCS, đó là Quốc tế nông dân, tương tự như một tổ chức đoàn hội nằm trong mặt trận thống nhất dưới lá cờ của QTCS, và Ông cụ được bầu vào làm ủy viên BCH Quốc tế nông dân. Tổ chức này nhằm đoàn kết và vận động nông dân dưới cờ chủ nghĩa cộng sản
Những cố gắng hoạt động của Ông cụ ở thủ đô Liên Xô chủ yếu là nỗ lực cá nhân, do có một số quan hệ với các nhà lãnh đạo QTCS, trực tiếp là Ban Phương Đông, cơ quan theo dõi phong trào cộng sản của các nước châu Á. Quốc tế nông dân không phải một cơ quan trực thuộc hay cấp dưới của QTCS. Việc chọn hoạt động trong Quốc tế nông dân, chứng tỏ chí hướng nhất quán của ông cụ, là tranh thủ tổ chức này, phục vụ mục tiêu quan tâm đến vấn đề thuộc địa, cụ thể là thuộc địa Pháp, nơi nông dân chiếm đa số…
2. Năm 1925, Ông cụ về Trung Quốc, bắt đầu ở Bắc Kinh, sau đó về Quảng Châu. Từ 1925 đến 1931 là giai đoạn phức tạp nhất trong tiểu sử của Ông cụ. Sau này có nhiều cách diễn giải khác nhau, trong đó có sự kiện được cho rằng Ông cụ cưới vợ là Tăng Tuyết Minh gây đồn đoán nhiều nhất và sự kiện thành lập Đảng cộng sản Đông Dương. Sự kiện rất nhiều. Ngày nay tư liệu cũng rất nhiều, từ các nguồn giải mật của mật thám Pháp, của kho lưu trữ Đảng cộng sản Liên Xô. Người ta tìm thấy các báo cáo, thư từ của Ông cụ, các báo cáo của điệp viên Pháp trong tổ chức Thanh niên, của các nhà hoạt động khác liên quan đến ông Cụ. Giai đoạn 1925-1931 có thể tạm chia làm 2 thời kỳ, lấy năm 1927 làm điểm phân cách, thời điểm Quốc – Cộng ở Tàu bắn nhau, sau đó Ông cụ tẩu thoát sang Mat, rồi chu du châu Âu một số ngày, qua Thái cuối cùng mới về Hồng Công, tham gia thành lập đảng và năm 1931 bị bắt ở đó. Phần S1 tôi đã nói rõ, do thúc bách vướng vào vụ kiện “Vụ án Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Công” sau khi chiếu phim “Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Công”, mà tôi phải thận trọng xem xét giai đoạn này của Ông cụ. Cho nên ở đoạn S5 này, tôi chỉ nói đến một vài sự kiện ĐÁNG CHÚ Ý vào giai đoạn 1925-1927.
3. Cần phải biết hoàn cảnh Trung Quốc vào năm 1925. Tôn Trung Sơn cầm quyền ở TQ có chính sách đoàn kết với Đảng cộng sản TQ (Nội liên) và hướng về nước Nga Xô Viết. Từ 1923, nhiều cốt cán của Đảng Cộng sản TQ tham gia vào bộ máy Quốc dân đảng và giữ các chức vụ của tổ chức chính quyền, trong đó đáng chú ý có Học viện Quân sự Hoàng Phố. Phái đoàn của Bộ Ngoại giao Xô Viết đến TQ như một đoàn cố vấn, cơ cấu lại các tổ chức Quốc dân đảng theo kinh nghiệm Xô Viết, do Borodin cầm đầu. Khi đó, Quảng Châu là nơi có nhiều tổ chức quân sự, chính trị của Quốc dân đảng, và giữ cho việc quan hệ với TQ không công khai, nên phái đoàn Borodin không ở Bắc Kinh mà đóng ở Quảng Châu.
Trong các đoạn tiểu sử của Ông cụ, hay nhắc đến lơ lửng là Ông cụ với tên Lý Thụy, làm phiên dịch giúp việc cho phái đoàn Borodin, khiến nhiều người lầm tưởng là Lý Thụy là nhân viên chính thức hoặc “ký hợp đồng” với phái đoàn Borodin. Thực ra là Ông cụ về Tàu, không phải với danh nghĩa gì của Quốc tế cộng sản, hoặc thậm chí danh nghĩa Quốc tế nông dân. Ông cụ chỉ được cấp vé đi từ Mat qua ngả Vladivostoc, về Quảng Châu với tư cách cá nhân. Đến Quảng Châu rồi, Ông cụ phải tự “kiếm sống”, xoay xở thế nào đó mà lọt vào mắt Borodin, nhưng thực sự ăn lương của Chi nhánh Điện tín Nga tại Quảng Châu (ROSTA), tiền thân của Thông tấn xã Liên Xô TASS. Như thế, phải nói Ông cụ là nhà báo thông tấn xã trong thời gian đến Quảng Châu mới đúng. Phiên dịch cho Borodin chỉ là một việc phái sinh hoặc do nhu cầu hoạt động cách mạng. Borodin là người nhiều năm ở Mỹ, Lý Thụy cũng nói được tiếng Anh, tiếng Pháp, biết tiếng Tàu, nên thích hợp với chân phiên dịch cho Borodin. Trong các tài liệu để lại, cho thấy Lý Thụy ở trong trụ sở phái đoàn gọi là Bao công quán, cạnh cơ quan trung ương Quốc dân đảng TQ, như là một sự tá túc, do lòng tốt của Borodin, chứ không phải biên chế chính thức của phái đoàn.
4. Công việc của Lý Thụy giai đoạn sau năm 1925 ở Quảng Châu, nhiều báo chí chính thống nói đến, chính là thành lập Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí hội, mở các lớp huấn luyện cách mạng cho thanh niên từ trong nước sang, gửi một số thanh niên đi học Học viện Quân sự Hoàng Phố, và một số đi học đại học cộng sản Phương Đông ở Liên Xô. Khi đến Quảng Châu, Ông cụ bắt mối với nhóm Tâm tâm xã đã được Nguyễn Hải Thần lập ra từ trước. Sau này có giai đoạn nói Ông cụ lập ra nhóm này là không đúng. Nhóm Tâm tâm xã có nhiều thanh niên nhiệt thành, dưới sự chỉ huy của Nguyễn Hải Thần, một người tham gia Việt Nam Quốc dân đảng, chủ trương bạo lực bí mật. Chính nhóm này đã tổ chức vụ ám sát toàn quyền Merlin, khiến Phạm Hồng Thái phải tự vẫn. Trong những người Tâm tâm xã ở Quảng Châu, dần dần Ông cụ lôi kéo về phía mình được một nhóm trung thành với lý tưởng cách mạng của Ông cụ, hạt nhân là các thanh niên đồng hương Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Sơn, Lê Hồng Phong… có sự ủng hộ của Lâm Đức Thụ. Trong các hồ sơ giải mật, người ta đã chắc chắn là Lâm Đức Thụ làm gián điệp cho Pháp, y báo cáo chi tiết về Lý Thụy và tổ chức VNTN CMĐCH. Lâm Đức Thụ thể hiện là điệp viên 2 mang, y báo cáo với Lý Thụy và các đồng chí lãnh đạo là giả vờ cung cấp tin đánh lạc hướng, và nhận tiền của Pháp để lấy kinh phí hoạt động cho tổ chức. Chính hoạt động của Thụ gây hại cho Ông cụ. Sau này, các tài liệu, ảnh và lý lịch của những người tham gia lớp huấn luyện rơi vào tay mật thám Pháp, Hà Huy Tập đã báo cáo QTCS, quy tội nặng nề cho Nguyễn Ái Quốc, tuy không có bằng cứ phản bội, nhưng Tập đã cho rằng Quốc “yếu kém về tổ chức” và “lập trường thỏa hiệp với những thành phần không thuộc giai cấp vô sản”. Lâm Đức Thụ về Việt Nam sau năm 1945, trở về quê Thái Bình, chết không rõ làm sao.
5. Trong nghiên cứu của Duiker, về giai đoạn này ông viết: “Nhờ mối liên hệ của chính quyền Tôn Trung Sơn với QTCS, Quảng Châu lúc đó được coi như là “Matxcơva của phương Đông” thu hút các nhà cách mạng từ Triều Tiên, Ấn Độ, Đông Dương và Tây Ấn thuộc Hà Lan. (Tây Ấn: Indonexia). Từ kinh nghiệm hoạt động ở Paris, Quốc cùng với đặc vụ của QTCS người Ấn Độ Roy và lãnh tụ cực tả của QDĐ Lão Trung Kha, thành lập “Hội các dân tộc bị áp bức châu Á”. Một lần nữa, lại thấy mối quan tâm của Ông cụ không phải là phong trào cộng sản, mà là phong trào dân tộc. Hội các dân tộc bị áp bức châu Á lấy việc làm cách mạng dân tộc làm chính, trong khi tư tưởng của QTCS theo Stalin là cách mạng dân tộc chỉ là bước đệm tiến tới cách mạng vô sản thế giới. Các tài liệu huấn luyện TNCMĐCH cũng được soạn theo tư tưởng mặt trận thống nhất khi tiến hành Đại hội 5 QTCS, nói cách mạng vô sản thế giới có 2 giai đoạn, và tập trung giảng giải cách mạng dân tộc trước. Những điều này là điểm chính yếu lập luận của nhóm Hà Huy Tập sau này quy kết cho Nguyễn Ái Quốc không phải người cộng sản chân chính, có tư tưởng độc hại với phong trào cộng sản. Những quy kết này rất nặng nề, chỉ có may mắn và do quan hệ cá nhân rộng với các nhân vật quan trọng, mà Ông cụ tránh được án tử của mật vụ QTCS dưới tay Stalin. Những quy kết của Hà Huy Tập chứng tỏ Tập trung thành mù quáng với chủ nghĩa Stalin, hoặc muốn chiếm quyền lãnh đạo đảng hay gì nữa, nhưng nói Ông cụ yếu kém về tổ chức thì có lẽ không phải. Điểm yếu nhất của các nhà cách mạng tiền bối như Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu… là tổ chức thực hiện, thì điểm này, Ông cụ đã nhanh chóng học hỏi được qua cuộc đời sóng gió và dấn thân ba chìm bẩy nổi. Sau này, những thất bại của Đảng Cộng sản Đông Dương dưới sự lãnh đạo của nhóm cách mạng vô sản được huấn luyện từ Liên Xô, càng chứng minh con đường của Ông cụ ít nhất là không sai hơn họ.
6. Mật thám Pháp còn lưu trữ một bức thư Ông cụ gửi từ Thái Lan “cho vợ” khoảng năm 1928. Ông cụ đang yên ổn ở Quảng Châu với Borodin, các công việc phong trào cũng đang tốt, thì Quốc – Cộng bắn nhau, chấm dứt thời kỳ hợp tác. Những người gốc cộng sản chạy trốn, Ông cụ chạy về Mat, đi qua mấy nước châu Âu rồi về Thái Lan. Trước sự kiện tan đàn xẻ nghé năm 1927, có một câu chuyện đến nay vẫn là chủ đề nhạy cảm: Ông cụ lấy vợ. Việc này mỗi một tác giả có một kiến giải khác nhau. Ông Duiker thì tin tưởng và cho sự kiện đó vào cuốn tiểu sử của ông, chính điều đó gây nên sự “chủng chẳng” khi xuất bản sách ở Việt Nam. Còn bà Sophie Quinn thì nghi vấn và cho từ “cưới vợ” vào trong ngoặc kép. Khi trả lời BBC về việc này, bà cũng vẫn dùng từ “có lẽ” chỉ sự việc Lý Thụy lấy vợ. Tôi cũng có một sự lý giải riêng….