Nghiên cứu Ông cụ — S5.2: Những sự kiện đáng chú ý ở Trung Quốc 1925-1927
1. Chuyện Ông cụ có vợ bắt đầu từ năm 2001 (tháng 11), trên Tạp chí “Đông Nam Á tung hoành” có đăng bài “Người vợ Trung Quốc của Hồ Chí Minh” của tác giả Hoàng Tranh. Ông Hoàng Tranh là nhà nghiên cứu sử học, nhà Việt Nam học người Quảng Tây.
Lược thuật bài báo của Hoàng Tranh: Năm 1926, khi Lý Thụy làm phiên dịch cho Borodin, đã làm quen với cô Tăng Tuyết Minh, nữ hộ lý người Quảng Châu, do giới thiệu mai mối của vợ chồng Lâm Đức Thụ. Gia đình họ Tăng ở Quảng Châu là gia đình Cơ Đốc giáo, ban đầu không đồng ý, nhưng người anh Tăng Cẩm Tương sau khi gặp Lý Thụy thì mê Thụy nên quay ra vận động gia đình ok. Lễ cưới của Lý Thụy và Tăng Tuyết Minh tại nhà hàng Thái Bình đối diện Ty Tài chính, nơi mà 1 năm trước đã tổ chức lễ cưới Chu Ân Lai- Đặng Dĩnh Siêu. Tại lễ cưới, có những cán bộ cộng sản TQ như vợ chồng Chu Ân Lai, Đặng Dĩnh Siêu, Sái Sướng, Lý Phú Xuân… và vợ chồng Borodin cùng các nhân viên trong phái đoàn Liên Xô ở Quảng Châu. Vợ chồng Lý Thụy sống hạnh phúc được 6 tháng, họ ở ngay trụ sở phái đoàn Borodin. Bất ngờ xảy ra sự kiện Quốc – Cộng bắn nhau, chính quyền săn đuổi cộng sản, phái đoàn Borodin là phái đoàn ngoại giao cũng phải rút đi. Lý Thụy gấp rút phải ra đi, hẹn vợ sẽ có tin rất sớm. Sau khi đến Thượng Hải, Lý có gửi cho Tăng Tuyết Minh hai lần thư hẹn lên Thượng Hải để cùng đi ra nước ngoài, nhưng thư không đến tay cô. Sau khi Lý Thụy đến Thái Lan, năm 1928, ông có gửi cho vợ 1 lá thư nữa, nhưng thư này cũng không đến tay bà Tăng, mà lọt vào nơi lưu trữ của mật thám Pháp. Năm 1931, bà Tăng Tuyết Minh cũng có dịp nhìn thấy Lý Thụy nhưng không dám nhận, vì đó là ở tòa án Hồng Công. Chiến tranh trắc trở, cô Tăng bị mất liên lạc, sau năm 1949, cô làm hộ lý ở một trạm y tế. Sau năm 1950, biết chồng mình là ai, cô Tăng đã gặp Sái Sướng, khi đó là Chủ tịch Hội Liên hiệp phụ nữ TQ, và Đặng Dĩnh Siêu, lại còn gửi thư liên lạc qua sứ quán Việt Nam khi đó đại sứ là Hoàng Văn Hoan, nhưng đều không có hồi âm. Bà Tăng mất năm 1991, thọ 86 tuổi.
2. Thư gửi Tăng Tuyết Minh bị Mật thám Đông Dương chặn được ngày 14/8/1928, hiện tàng trữ tại C.A.O.M. (Aix en Provence). Xuất xứ: Daniel Hémery, HO CHI MINH De L’Indochine au Vietnam, Gallimard, Paris 1990, tr.145.
PHIÊN ÂM: Dữ muội tương biệt, chuyển thuấn niên dư, hoài niệm tình thâm, bất ngôn tự hiểu. Tư nhân hồng tiện, Dao ký thốn tiên, Tỷ muội an tâm, Thị ngã ngưỡng/sở vọng. Tinh thỉnh Nhạc mẫu vạn phúc. Chuyết huynh Thuỵ.
DỊCH: Cùng em xa cách. Đã hơn một năm. Thương nhớ tình thâm. Không nói cũng rõ. Cánh hồng thuận gió. Vắn tắt vài dòng. Để em an lòng. Ấy anh ngưỡng vọng. Và xin kính chúc. Nhạc mẫu vạn phúc. Anh ngu vụng: Thuỵ
3. Khi bắt gặp thông tin này, những người đọc sách thận trọng đều phải phân tích mức độ tin cậy của nó. Tôi không thể tìm thấy nguyên tác của bài báo, không biết Hoàng Tranh có trưng ra tư liệu gì không, ngoài bản chụp nét chữ lá thư Lý Thụy gửi vợ. Trong điều kiện hoạt động bí mật, sẽ có nhiều cách giải thích văn phong của loại thư tín liên lạc gửi cho nhau dưới thể thức như thế. Người ta cần thêm chí ít một vài tư liệu, ví dụ sổ hôn thú, vật chứng hoặc nhân chứng. Nhưng tuyệt nhiên không thấy nói đến các vật chứng, nhân chứng. Những người biết chuyện, và dự hôn lễ ngày đó đều đã qua đời. Hoặc giả những người biết chuyện như Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Sơn, Lê Thiết Hùng, Lâm Đức Thụ… vân vân có bao giờ kể lại chuyện đó cho những người thân khác hay không. Hoàng Văn Hoan khi lưu vong, cũng không mảy may nói đến chuyện này. Dường như không bao giờ có một chút tin tức dù mơ hồ, dù nhỏ nhất, cho đến khi xuất hiện bài báo của Hoàng Tranh. Có lẽ vì vậy mà những người nghiên cứu thận trọng như bà Sophie Quinn-Judge cũng không tin chắc 100% sự kiện này, còn đánh một dấu nghi vấn.
Về phần tác giả Hoàng Tranh, đã một lần khoảng trước khi bình thường hóa quan hệ Việt- Trung, ông Hoàng Tranh có viết một bài báo ca ngợi Mã Viện là chính nghĩa, phỉ báng Hai Bà Trưng. Cần biết rằng, tại Quảng Tây, đền thờ Vua Bà, Hai Vua Bà rất nhiều, bài báo của ông Hoàng Tranh chắc chắn bị phản ứng chính tại đó. Sau khi bình thường hóa quan hệ 2 nước, ông lại phải đăng đàn cải chính về mặt học thuật và đến Việt Nam, vào đền thờ Hai Bà Trưng tạ lỗi. Do vấn đề nhân cách tác giả Hoàng Tranh, nên sự chân xác của bài báo về Tăng Tuyết Minh và bà vợ người Trung Quốc của Hồ Chí Minh cũng nên đặt vấn đề ngờ vực.
4. Qua bài báo của Hoàng Tranh, có 2 sự thật rõ ràng: tồn tại bức thư gửi vợ của Lý Thụy, và có một người tên là Tăng Tuyết Minh, có lý lịch sống rõ ràng. Ngoài ra, đều là câu chuyện mà một người viết văn có thể viết ra được. Nguyên nhân mọi nghi ngờ là có cơ sở.
5. Trong quá trình hậu làm phim “Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Công” và đến Quảng Châu một số lần, tôi có gặp ông Lý MH, người này quan hệ nhiều với Nhà văn Hà Phạm Phú. Ông Lý nói, ông đã đến nhà bà Tăng Tuyết Minh khi xưa, nói chuyện với người cháu của bà Tăng, bà Tăng kể chi tiết buổi gặp đầu tiên với ông Lý Thụy như thế nào, và cả quyết rằng, bà gặp Lý Thụy do tình cờ chứ không ai giới thiệu, sau đó bà báo cáo với Đặng Dĩnh Siêu, và bà Đặng hoàn toàn khuyến khích mối quan hệ đó. Gần đây tôi có đọc thấy bài báo của ông Nguyễn Duy Chính, dẫn lại bài báo của tác giả Từ Song Minh trong Tạp chí Võ Hán Văn Sử liệu số 99, tháng 1/2001. Chú ý: Tức là bài này ra đời trước bài của Hoàng Tranh đến 10 tháng. Nội dung cơ bản như Hoàng Tranh kể lại trong bài báo của ông, tuy nhiên có một số chi tiết đáng giá. Vợ của Từ Song Minh chính là cháu nội Tăng Cẩm Tương, tức vợ Từ phải gọi bà Tăng Tuyết Minh là bà cô. Chi tiết về họ hàng, tên người rất rõ ràng. Trong bài báo của Từ, nói rõ rằng, sau khi Lý Thụy ra đi, Tăng Tuyết Minh có thai, nhưng bà mẹ họ Lương ép bà Tăng phải phá thai, vì bà Lương cho rằng Lý Thụy đã chết, cô Tăng không thể nuôi con côi cút. Tăng Tuyết Minh vốn có hiếu phải ép lòng nghe mẹ, rồi ân hận suốt đời. Còn một chi tiết nữa: “Hiện nay trong tay vợ chồng Từ Song Minh còn giữ được chiếc nhẫn đính hôn bằng hồng bảo thạch mà năm xưa Lý Thụy tặng cho Tăng Tuyết Minh và tấm rèm cửa do cố vấn Liên Xô Bào La Đình (Borodin) mừng 2 người ngày cưới. Hai món kỷ niệm này sẽ mãi mãi là gia bảo để lại cho con cháu họ”
6. Như vậy đã rõ, có một bà Tăng Tuyết Minh trên đời thật, có kỷ niệm về cuộc hôn nhân ngắn ngủi, có vật chứng rõ ràng. Chỉ còn 1/10 phần trăm nghi ngờ, đó là, có thể bà Tăng và gia đình nhầm lẫn một ông Lý Thụy nào khác, không phải Ông cụ vào năm 1926. Và còn một câu hỏi: Về thời điểm bộc lộ chuyện hôn nhân của Lý Thụy. Tại sao lại dồn dập xảy ra vào năm 2001, mà không phải thời điểm khác. Trong này có một âm mưu, một toan tính nào khác hay chỉ là số phận đã sắp đặt nó phải như vậy?