Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Khảo cứu

Nghiên cứu Ông cụ — S2: Lược thuật giai đoạn “anh Thành”

·Loạt bài, kỳ 2/12

1. Tôi định bỏ qua giai đoạn Ông cụ hàn vi, có tên Tất Thành, vì giai đoạn này nhiều người biết. Song, đọc lại một số tư liệu, thì thấy có thể nhiều tình tiết còn mù mờ, mà không phải ai cũng biết.

2. Anh Thành xuống tàu “Đô đốc Latoutche Treville” đi Pháp năm 1911, làm phụ bếp. Tình tiết này các tài liệu đều nhất trí như tiểu sử chính thức của Ông cụ. Phụ bếp nhưng không có nghĩa là chỉ nấu nướng, anh ta phải làm mọi việc tạp vụ từ rửa ấm chén cho đến cọ nhà vệ sinh. Trong quyển sách của Trần Dân Tiên, có tình tiết khi nói chuyện ra đi với một người bạn, khi đó các anh đều không có đồng xu dính túi, thì anh Thành giơ hai bàn tay ra mà nói: “đây, tiền đây”. Trong các sách viết về một nhân vật, nhiều người không phân biệt được loại khảo cứu, tiểu sử và loại sách văn học viết về nhân vật. Sách của Trần Dân Tiên thuộc thể loại văn học, có hư cấu. Tình tiết giơ hai bàn tay ra, có thể là một tình tiết văn học, chứ thời điểm anh Thành đi Pháp tại Sài Gòn, cho đến nay các nhà viết sử không thể tra tư liệu được vì sao anh ra đi, vì liên lụy đến ông bố bị kết tội có tư tưởng chống Pháp, vì giao du với các phần tử nguy hiểm mà đi, hay vì mưu sinh, hoặc vì “tìm đường cứu nước”. Sau này, những sách loại như “Búp sen xanh” hư cấu ra cô Huệ, hoặc vẽ ra suy nghĩ lớn lao của anh Thành, cũng như tình tiết giơ bàn tay “đây tiền đây” mà thôi.

Cụm từ “tìm đường cứu nước” bị phái chống đối Hà Nội cho là đánh bóng Ông cụ. Tuy nhiên, đó cũng là một kiểu hành văn mà xem xét kỹ hoàn cảnh xã hội thời đó thì rất đúng. Dù anh ta có đi làm culi cu leo, thì mục đích tối thượng sau này đạt được đều có hành vi quá khứ. Ý thức về quốc gia, dân tộc của một thanh niên có học hoàn toàn hợp lý, khi nói anh ta ra đi để tìm đường cứu nước. Nhưng cứu nước thế nào, chắc chắn anh Thành cóc biết, đến loại đầu sỏ như các ông Phan còn lúng túng nữa là....

3. Sau khi tàu “Đô đốc LT” đến cảng Marseilles (Pháp), anh Thành có gửi cho Tổng thống Pháp một bức thư xin học bổng. Bức thư này hoàn toàn không có trong các sách chính thống về tiểu sử Ông cụ. ”Marseilles 15/9/1911 Thưa ngài Tổng thống! Tôi rất rất lấy làm vinh dự được nhờ ngài một việc nhỏ để có thể được vào học tại trường Thuộc địa như một sinh viên thực tập. Hiện tại, để kiếm sống, tôi đang phải làm việc tại hãng Chargeurs Réunis (tàu đô đốc LT). Tôi đang bị bỏ rơi và rất muốn có được một nền giáo dục đầy đủ. Tôi muốn trở thành có ích cho nước Pháp về vấn đề các đồng bào của tôi, và giúp họ có thể được hưởng những thành quả của giáo dục. Tôi sinh tại tỉnh Nghệ An thuộc Annam. Vô cùng biết ơn Ngài Tổng thống đã ra tay cứu giúp Nguyễn Tất Thành, Sinh năm 1892 Con ông Nguyễn Sinh Huy (Tiến sĩ) Sinh viên Pháp ngữ và Hán ngữ”

Việc anh Thành làm đơn xin học bổng, cũng là chuyện đơn giản có thể hiểu được, tuổi còn trẻ, học hành dang dở ở trong nước, thì nguyện vọng vào trường Thuộc địa ở Mẫu quốc, cũng rất xác đáng. Nhưng đơn của anh Thành bị bác. Trường này hàng năm chỉ có 20 suất ưu tiên cho con quan lại, lọc lựa hẳn hoi, sau khi tra ra thân thế ông bố, thì cửa trường đóng sập với anh Thành. Giả sử anh Thành được nhận, có thể số phận dân tộc Việt Nam sẽ khác. Nhưng lịch sử không có giả sử.

4. Từ khi đến Pháp năm 1911, cho đến khi đi khỏi Pháp lần thứ nhất năm 1914, là giai đoạn cực khổ của anh Thành. Giai đoạn này các sách chính thống không nói đến. Đây là lúc Thành làm culi thực sự, kiếm sống thực sự. Nếu Thành là nhà văn, thì anh ta viết ra còn gấp mấy lần thực tế mà Macxim Gorki nếm trải. Anh làm vườn, quét tuyết, đốt lò, làm thuê các việc như một ô-sin thời nay, anh xuống tàu đi các nước. Chắc là xuống tàu cũng chỉ làm cao nhất là phụ bếp. Việc tính đếm các nước mà Ông cụ đặt chân đến chính là giai đoạn này, có mà vô số. Thủy thủ đến bến, chỉ có thế thôi, có gì mà tự hào, nhưng khối anh cũng nói được. Chỉ có một nơi sau này Ông cụ có nói đến, là nước Mỹ, tàu anh Thành có ghé qua. Ông cụ nói rõ đến Boston, làm bánh ở Khách sạn Omni Parker House. Mấy năm trước, khách sạn này làm cú PR ngoạn mục, tìm đâu ra cái bàn cũ đặt ở tầng hầm, bảo rằng Ông cụ làm bánh ở đó. Quan khách khắp nơi, nhất là từ VN, đến trầm trồ. Gần đây, tạp chí Hồn Việt có đăng bài khảo cứu của một người nước ngoài, vạch trần sự láu cá của các anh khách sạn Omni Parker House. Câu chuyện ông cụ làm bánh ở đó do ông cụ kể lại thì biết vậy, cái bàn kia chắc chắn là ngụy tạo, ông cụ đến năm 1913 hay sau năm 1917 cũng còn tranh cãi, có ở lâu ngày hay chỉ ở đó đợi tàu bảo dưỡng rồi goodbye thì cũng không rõ nốt. Giai đoạn gian khổ chìm nổi này của anh Thành kết thúc khoảng cuối năm 1914, khi Thành thực sự làm phụ bếp cho nhà đầu bếp nổi tiếng Auguste Escoffier trong Khách sạn Drayton Court.

5. Từ 1914 đến 1917 là giai đoạn trắng trong tiểu sử chính thống của Ông cụ từ trước đến nay. Bà Sophie Quinn-Judge cũng chỉ cố gắng đào bới tư liệu cho rằng Ông cụ ở Anh. Nhưng gần đây, người ta tìm ra chứng cớ là Ông cụ đăng lính gần 2 năm. Nguyên nhân là Auguste Escoffier có đứa con phải đi lính nghĩa vụ. Chiến tranh thế giới thứ nhất bắt đầu ác liệt. Nội vụ không biết thế nào, nhưng cuối cùng thì thay cho anh Escoffier là anh Thành đi lính. Anh đi đâu, đóng quân ở đâu, làm gì, có bắn đòm đòm ai không thì không ai biết. Nhưng giai đoạn ở Anh, anh Thành vẫn duy trì thư từ với cụ Phan Chu Trinh, những thư này sau này lọt vào tay mật thám Pháp, từ đó người ta dựng lại sơ bộ đời sống của anh Thành. Trong các thư gửi từ Anh, cũng không cho biết anh Thành chính xác ở đâu, làm gì, mà cũng có thể ông ấy chẳng ở Anh chỉ gửi người mang thư sang Anh gửi cho “chú Phan” mà thôi. Bởi vì khoảng 1917, khi tìm thấy thư của Thành gửi từ số 8, Stephen Street, Tottenham Court Road, London, cảnh sát đến nơi thì chả tìm ra ai cả.

6. Quan hệ của anh Thành với nhóm Phan Chu Trinh tại Pari cũng là một tình tiết gần đây mới có trong các sách tiểu sử ông Cụ, trước đây tuyệt nhiên không. Cụ Phan Chu Trinh và Phan Văn Trường tập hợp khoảng 20 chục người An Nam làm một nhóm gọi là “Hội thân ái”. Cụ Phan có tư tưởng, nhưng không có khả năng tổ chức, đi Pháp nhờ có học bổng chính phủ Pháp, còn ông Trường là Luật sư, quốc tịch Pháp. Các ông ở trong lòng nước Pháp, nghĩ cách chống lại nó, tất nhiên bị nó phát hiện. Hai ông bị bắt rồi thả ra. Mật thám cài người vào cộng đồng An Nam quanh các ông cấp tiến. Khoảng năm 1917, người ta thấy anh Thành xuất hiện trở lại Pháp, lúc này không còn dưới cơ các cụ Phan khá nhiều như dăm năm trước. Anh Thành đã đi nhiều nơi, đã đọc đã học, đã chiêm nghiệm, đã tiếp xúc nhiều. Giai đoạn này bắt đầu cuộc đời hoạt động cách mạng thật sự, và bắt đầu xung đột về tư tưởng với cụ Phan, dấu vết các cuộc tranh luận ấy còn trong các bức thư cụ Phan và anh Thành gửi cho nhau. Cụ Phan cho rằng Thành cấp tiến, giao du với đám cần lao cộng sản và khuyên Thành nên về nước vận động đồng bào. Trong các thư gay gắt của cụ, đọc ra ngay sự tức giận của người già, đáng lẽ mày phải là đồ đệ tao, nhưng nay mày muốn vùng thoát. Trong đó chen lẫn sự tranh luận, là mắng mỏ, ve vuốt của bậc chú bác đã đi trước. Thành chắc chắn nhìn thấy tư tưởng cụ Phan có sự bảo thủ và thụ động, nhờ Pháp thì không thể giành được độc lập cho đất nước. Thành cũng nhìn thấy đặc tính nhà nho ở các vị tiền bối, nói giỏi mà không hành động, không có khả năng tổ chức.

7. Giai đoạn 1917 đến 1920, từ khi anh Thành về Pháp, đến khi dự đại hội Tua, là giai đoạn bản lề trong cuộc đời dấn thân của anh Thành. Sự kiện hay được nhắc đến là năm 1919, anh Thành mang bản yêu sách 8 điểm “Yêu sách của dân An Nam” gửi các nước Đồng minh. Ký tên dưới bản yêu sách này là “Nguyễn Ái Quốc”. Bắt đầu một sự rắc rối lớn cho hậu thế tranh luận. Những người chống đối Ông cụ cho rằng cái tên Nguyễn Ái Quốc là chung cho cả nhóm Phan Chu Trinh, Phan Văn Trường, Nguyễn Tất Thành mà sau này Ông cụ nhận tất cả. Điều này dẫn đến phải phân tích các sự kiện: Khi anh Thành từ Anh về Pháp, gặp lại hai cụ Phan, thì cái hội ái hữu của hai cụ sau khi bị mật thám khủng bố gần như tan rã. Họ thành lập một hội mới lấy tên là “Hội Ái quốc An Nam”. Có thể do cái tên này mà tất cả những người trong hội đều là “Ái Quốc”. Có tác giả còn nói, một số bài báo ký tên “Nguyễn Ái Quốc” cũng đều do hai cụ Phan viết, lý do là Thành không giỏi tiếng Pháp. Điều này khách quan mà nói chưa phải lý do chắc chắn lắm. Năm 1912 bảo Thành không giỏi tiếng Pháp thì đúng, nhưng năm 1919 anh Thành đã có 8 năm lăn lộn rồi, biết thêm tiếng Anh và đi chu du thế giới rồi. Ông cụ sau này có lúc nói rằng, Ông cụ viết bản yêu sách này, còn Phan Văn Trường có biên tập lại. Vấn đề là sau đó chính anh Thành là người phân phát bản kiến nghị tận tay các nghị viên và Tổng thống Pháp, chính Thành trao tận tay bản kiến nghị cho đại diện các nước đồng minh. Bản kiến nghị không đòi độc lập dân tộc, mà chỉ đòi một số quyền tự quyết về chính trị, bình đẳng nhân quyền, tự do hội họp, bãi bỏ một số thuế hà khắc… Công bằng mà nói, giả sử không biết ai viết ra, nhưng chỉ biết anh Thành là người dũng cảm đương đầu với chuyện phân phát một tài liệu chống chính quyền Pháp, thì anh Thành vẫn phải chịu trách nhiệm về nó. Sau này, chuyện bảo rằng bản yêu sách ký tên Nguyễn Ái Quốc là tên chung, cũng chỉ là đoán, một phương án giải mã quá khứ mà thôi.

Từ đó, tên Nguyễn Ái Quốc xuất hiện trên tài liệu của mật thám Pháp, trên báo chí Pháp, trong các buổi hội họp ở thủ đô Pari. Bản yêu sách không đi đến đâu, các đại biểu nhận nó rồi vứt đi. Còn anh Thành thì công khai nhận mình là Nguyễn Ái Quốc. Sự kiện này bác bỏ luận điệu những người chống Ông cụ bảo cụ nhận vơ tên của cả nhóm. Ông cụ ký tên, tự xưng tên khi các ông ở Hội Ái quốc An Nam còn sống nhăn ở giữa Pari cơ mà. Hoặc là có cụ Phan Chu Ái Quốc, Phan Văn Ái Quốc mà người ta không biết?