Đọc sử ngẫm sự (2)
2. Vì sao biến bại thành thắng trong 12 ngày?
Năm Đinh Tỵ, Nguyên Phong thứ 7, ngày 12/12 âm lịch (tính theo dương lịch đã là đầu năm 1258), quân Mông Cổ tấn công vào đất Đại Việt. Đại Việt sử ký toàn thư (ĐVSKTT) ghi, tướng chỉ huy là Ngột Lương Hợp Thai (Uriyangqadai).
Cuộc tấn công của quân Mông Cổ chắc chắn gây cho quan quân nhà Trần sự bất ngờ, đến nỗi ĐVSKTT ghi “quan quân hơi núng”. Nhưng liền sau đó thì nói rõ “vua ngoảnh trông tả hữu, chỉ có Lê Phụ Trần một mình một ngựa, ra vào trận giặc, sắc mặt bình thản như không”. Hơi núng mà đến nỗi quan quân đi đâu (chạy) hết chỉ còn Lê Tần (Lê Phụ Trần) và người chép sử cố nhấn mạnh sự can đảm của Lê Tần, để nói gián tiếp về sự hoảng hốt, khiến các quan đã bỏ vua. Đoạn sau, ĐVSKTT cho biết, khi ra quân chống giặc, quan giữ ấn phải “vội vàng giấu ấn báu lên rường điện, ấn ấy mất”. Chứng tỏ một sự ra quân chống giặc rất gấp gáp, bị bất ngờ, thiếu sự chuẩn bị.
Vua đã rút lui về sông Lô theo lời khuyên của Lê Tần, “lại phải lui giữ sông Thiên Mạc”. Toàn bộ đoạn sử kể lại từ khi quân Mông Cổ tấn công đến khi lui giữ sông Thiên Mạc, không có dòng nào nói bỏ kinh đô, nhưng đọc đoạn sử đó, thấy quan quân nhà Trần thế yếu, có phần bị bất ngờ, chống cự rồi rút chạy khỏi kinh thành. ĐVSKTT cũng kể vai trò của bà Trần Thị Dung trong lúc binh loạn đã một tay sắp đặt hoàng cung, mang các hoàng tử công chúa và hoàng tộc rút lui an toàn.
Đoạn mô tả Thái úy Nhật Hiệu rất tài tình, không nói đến từ “sợ”, mà nói Nhật Hiệu khi thấy vua đến, Hiệu “đang dựa mạn thuyền, cứ ngồi chứ không đứng dậy nổi”. Lễ quân thần lúc đó cũng bỏ, vì sự khiếp sợ sức mạnh của quân Mông. Và vị Thái úy, người được giao nắm quân đội nhà Trần “chỉ lấy tay chấm nước viết hai chữ “Nhập Tống” (khuyên vua chạy vào đất Tống). Thái úy Nhật Hiệu bạc nhược đến nỗi vua hỏi quân do Nhật Hiệu chỉ huy ở đâu, thì Hiệu trả lời: “Không gọi chúng đến được”. Quân đội của Nhật Hiệu (Thái úy, người chỉ huy quân đội cao nhất của triều đình) nói thẳng ra là hoàn toàn tan rã.
Đoạn sử này cũng nói rõ khí phách của Thủ Độ: “Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo”.
Tình hình có thể nói bước đầu hỗn quan hỗn quân, chỉ có nhờ uy dũng của Trần Thủ Độ mà quan quân Trần tổ chức lại. Toàn bộ chiến cuộc không được mô tả lại. Đùng một cái, ngày 24, “vua và Thái tử ngự lâu thuyền, tiến quân đến Đông Bộ Đầu, đón đánh, cả phá được quân giặc”. Ở đoạn sử này, có thể hiểu 2 vấn đề: 1. Trần Thủ Độ chắc chắn là người thực tế đã chèo chống quân sĩ để “xin bệ hạ đừng lo”, chiến cuộc sau này phản công, vai trò Trần Thủ Độ là người chỉ huy quân sự hàng đầu; 2. Tại sao Ngô Sĩ Liên và các sử gia thời Lê cố tình bỏ qua chuyện vai trò của Trần Thủ Độ? Có lẽ trận Đông Bộ Đầu sau này có mặt vua và hoàng thái tử, nên việc nhắc đến Thủ Độ không còn cần thiết nữa theo quan niệm tôn quân, hoặc là sử gia Nho giáo có ác cảm với Thủ Độ vì vai trò cướp ngôi nhà Lý nên cố tình không chép.
Cuộc chiến thắng lợi sau 12 ngày, tựa như quan quân nhà Trần có phép tiên. Từ chỗ quân đội chạy tán loạn, vua tôi rút chạy khỏi kinh thành, đến chỗ 12 ngày sau đánh lại cho quân Mông đại bại. Có một chi tiết này, ít ai để ý. Khi vua và thái tử tiến quân đến Đông Bộ Đầu, có gặp thuyền nhẹ của viên quan hầu cận triều đình là Cự Đà đi trốn. Quan quân gọi lớn: “Quân Nguyên ở đâu?” (Dùng chữ gọi quân Mông Cổ là “quân Nguyên” là không thỏa đáng). Cự Đà không trả lời vào câu hỏi, mà nói: “Không biết, các ngươi đi mà hỏi những ai ăn xoài ấy”. Vì trước kia vua ban xoài cho các quan quân trong một bữa tiệc, Cự Đà không được ăn, nên để cục tức trong lòng.
Trên kia, nói vua tiến quân đến Đông Bộ Đầu “đón đánh”, mà trong quá trình đón đánh đó, lại phải tìm quân địch. Việc đuổi theo Cự Đà không đơn giản, từ gần Đông Bộ Đầu đến sông Hoàng Giang, địa phận ngã ba Tuần mới bắt được Đà. Trên thực tế, chắc là Cự Đà phải khai những gì biết về quân Mông Cổ cho đại quân của nhà vua, chứ không đơn giản nói “không biết”. Chứng tỏ quan quân nhà Trần đang đánh một đạo quân rút lui, hay nói nặng là chúng đang bỏ chạy. Vấn đề đặt ra là, một đạo quân đến bằng ngựa như gió lốc, làm kinh sợ cả quân đội nhà Trần, khiến vua Trần phải bỏ kinh đô, thế mà 12 ngày sau, phải bỏ kinh đô, rút lui để rồi bị quân nhà Trần đón đánh cho đại bại? Ở đây cần chú ý chi tiết Lê Tần can vua rút lui, không nên dốc túi đánh một trận. Sử chép đúng một câu, nhưng đằng sau câu chữ ấy, có thể là một kế bỏ ngỏ kinh thành, triệt thoái lương thực, khiến cho đội quân khoảng 20.000 quân không còn lương thực. (Số lượng 2 vạn quân do ông Hà Văn Tấn ước lượng trong sách “Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông Nguyên thế kỷ 13”)
Toàn bộ chiến cuộc 12 ngày đêm chống Mông Cổ, kể lại trong chính sử không quá 500 chữ. Nhưng mỗi chữ là một thông điệp nhiều lớp, phải bóc tách nó thì mới có thể đoán định tình hình cụ thể.
Quân Mông Cổ cũng có trường hợp rút quân, vì các nguyên nhân: 1. Đại Hãn băng, nên các tướng phải rút quân về họp hội nghị bầu Hãn mới; 2. Dịch bệnh, đói kém. Thời gian này, đại Hãn Mông Kha đang đánh quân Tống và không có biến động về “nhân sự Khan” khiến cho một tướng tầm trung như Uriyangqadai phải rút quân.
Vậy chỉ có khả năng quân Mông Cổ có phát sinh dịch bệnh do thời tiết nhiệt đới, hoặc không có lương ăn hoặc đơn giản là muốn rút quân, quan quân Trần biết được tin tức đó để ra quân tiêu diệt.
Khi tôi đến Mông Cổ, có hỏi về chuyện này, tôi đã kể trong loạt bài “Đuổi kịp Mông Cổ”, một người Mông Cổ là một người nghiên cứu khoa học xã hội trả lời là, sử Mông Cổ có chép chuyện đến Đại Việt, nhưng quân Mông rút về vì không quen thời tiết. Cũng như Ngô Sĩ Liên viết sử, mô tả không khí hoảng loạn của quan quân nhà Trần thì viết “hơi núng”, nhưng ông mô tả sự “hơi núng” là cả một câu chuyện khác thực ra là “rất núng”. Người Mông Cổ kể chuyện rút chạy của quân Mông Cổ là “do thời tiết”, là việc của họ. Vậy các cánh quân chinh phục Trung Á, châu Âu và Trung Hoa, thì tại sao thời tiết cũng rất khắc nghiệt, quân Mông Cổ lại đại thắng? Đó là một cách nói giảm nhẹ, sử gia và người yêu nước ở đâu cũng dùng cách nói đó để nói về lịch sử cả. Bất luận do bệnh hay đói mà rút thì cũng là thua…
Có một chú ý về đối chiếu sử liệu. An Nam chí lược là quyển sử do Lê Tắc, một người trong nhóm đầu hàng nhà Nguyên sau này, đã viết giảm nhẹ 2 lần thất bại năm 1284 và 1287, đều là do quân Nguyên không quen khí hậu, bị bệnh viêm nhiệt mà rút quân, song đã hạ một câu về cuộc tiến quân của Uriyangqadai là do “nhà Trần chống trả kịch liệt nên phải đầu hàng”. Như vậy, tướng Mông Cổ trong trận Đông Bộ Đầu đã phải đầu hàng. Một quyển sử viết vào thời gian gần nhất với sự kiện, tham khảo nhiều tài liệu gốc nhất ở phía nhà Nguyên, đã cho rằng Uriyangqadai phải hàng, không biết do nhà Trần chấp nhận cho hàng rồi cho rút chạy hay như thế nào, rất tiếc các sử liệu đều bỏ qua chi tiết này.
Cuộc chiến 12 ngày năm 1258, “vua thân hành đốc chiến, xông pha tên đạn”, chứng tỏ phẩm chất đế vương toàn diện của vua Thái tông nhà Trần, ngoài chuyện ra trận đánh giặc, nhà vua còn trước tác văn chương, bàn về Phật pháp, không gì là không tinh thông. Đại Việt có vua khai mở triều đại như thế, dân quên các vua cuối nhà Lý là phải.