Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Khảo cứu

Đọc sử ngẫm sự (3)

·Loạt bài, kỳ 3/12

3. Hai ông vua không ngai.

Hầu hết người ta đều có đọc sử, nhưng ít người để ý có 2 trường hợp đặc biệt được sử gia thời xưa gọi là "vương" nhưng họ thực ra không phải là vua danh chính, mà có quyền lực và ảnh hưởng như một vị vua. Đó là 2 ông thái thú của triều đình Bắc quốc cử đến: Sĩ vương và Cao vương.

3.1. Trường hợp Sĩ Nhiếp, được cử làm Thái thú Giao Châu năm 187, Đại Việt sử ký toàn thư dành hẳn một phần ngoại kỷ gọi là "Kỷ Sĩ vương", xếp Sĩ Nhiếp như một ông vua, thời kỳ trị vì 40 năm của ông được coi như một triều đại. Giao Châu khi đó gồm bắc VN và các huyện thuộc một phần Quảng Đông, Quảng Tây, trị sở đặt tại Luy Lâu (Thuận Thành, Bắc Ninh nay)

Thời kỳ Sĩ Nhiếp làm thái thú Giao Châu tương ứng với thời kỳ loạn tam quốc ở Trung Quốc, Sĩ Nhiếp đã khéo léo thi hành kế "đi trên dây", với hai đầu là nhà Hán và nhà Ngô, nhận phong và triều cống cả hai nhà, giữ cho Giao Châu nằm ngoài khu vực binh đao chiến trận. Đây là thời gian Giao Châu phát triển thịnh vượng, Sĩ Nhiếp mở trường dạy chữ Hán, khuếch trương Nho giáo, đồng thời biến Luy Lâu trị sở trị nhậm Giao Châu thành thủ đô Phật giáo của cả vùng. Sĩ Nhiếp thu nhận hàng trăm danh sĩ lánh nạn tam quốc từ phía Bắc xuống lưu trú, họ là những trí thức góp phần xây dựng Giao Châu.

Điều đáng chú ý là xuất thân của Sĩ Nhiếp. Tổ tiên là người Thương Ngô, nhưng đã ở thủ đô Giao Châu 6 đời. Có thể nói, Sĩ Nhiếp là người Việt ở Giao Châu. (Nếu so với vua Trần Thái tông, chính ĐVSKTT chép, Trần Thái tông là đời thứ 5 ở Đại Việt, thì Sĩ vương còn Việt hơn cả Trần Thái tông).

Tuân Úc là viên quan nhà Hán đã mô tả Sĩ Nhiếp đi lại ra vào như một ông vua, mọi người đều kính phục đến "Úy (Triệu) Đà cũng không hơn được".

Công đức của Sĩ Nhiếp vang dội đến mức, đền thờ Sĩ Nhiếp gần 2000 năm vẫn được thờ phụng ở Bắc Ninh, Nhà Trần đã truy phong ông Linh Vũ Đại vương. Chỉ đến sau 1945, đền thờ Sĩ Nhiếp mới bị lạnh lẽo.

Sĩ Nhiếp trị vì được 40 năm. Sau khi ông mất, do các con và các em không có tài, không khôn khéo bị kéo vào trận chiến tranh giành ngôi Thái thú Giao Châu, cuối cùng bị nhà Ngô truy sát.

3.2. Cao Biền được cử làm Tiết độ sứ Tĩnh hải quân tiết trấn, tên cấp hành chính phần đất tương ứng phía bắc VN bây giờ. Ông được phong chức này nhờ một chiến dịch giải phóng phủ thành của trấn khỏi tay người Nam Chiếu. Trước đó, quân Nam Chiếu đã đuổi thái thú của nhà Đường, chiếm phủ thành (đặt tại khu vực Hà Nội ngày nay) và tàn sát dân địa phương rất man rợ, đặt ách áp bức hà khắc. Sau khi chiếm lại phủ thành từ quân Nam Chiếu, Cao Biền xây Đại la thành, quy mô khá lớn thời đó. Dấu vết Đại La thành còn đến ngày nay, là những đoạn đê do Cao Biền đắp. Cao Biền xây mới 5000 gian nhà trong thành. Cao trị nhậm từ 866 đến 878, chỉ 13 năm, nhưng những việc xây cất, kiến thiết mở mang Đại La thành đã khiến Đại la thành trở thành một trung tâm quân sự, văn hóa và kinh tế của cả vùng, còn Cao Biền thì trở thành huyền thoại với những chuyện thêu dệt về trấn yểm.

Trong Chiếu dời đô, vua Lý thái tổ có nhắc đến "thành của Cao vương", đó chính là La Thành do Cao Biền xây dựng. ĐVSKTT không tôn vinh Cao Biền như Sĩ Nhiếp chép riêng một kỷ, nhưng lại chép rõ "Biền giữ phủ xưng vương". Chi tiết này có lẽ sai. Ông ta xưng vương sao nhà Đường lại điều đi làm chức khác lớn hơn, lại còn được phép cử người cháu họ thay mình làm Tiết độ sứ Tĩnh Hải quân tiết trấn? Đó chẳng qua do công lao to lớn với xứ này, mà dân địa phương từ trí thức đến lê dân đều coi Cao Biền như một ông vua có công đức lớn: diệt ngoại xâm Nam Chiếu, xây dựng phủ thành phồn thịnh.

3.3. Lịch sử tôn trọng sự thật, thì không lo không công bằng. Ai có công cứu dân, làm cho dân no ấm, làm cho đất nước giàu mạnh, thì dân coi người ấy là vua của họ, bất kể người ấy từ đâu đến. (Vua hèn tham hại dân hại nước thì lên ngôi kiểu gì người ta cũng sẽ quên, chỉ còn tội ác). Trường hợp Sĩ vương và Cao vương là 2 ông vua thật sự, nhưng lại không có vương vị. Đó là hai thời khắc đặc biệt trong lịch sử VN