Đọc sử ngẫm sự (6)
6. Lý Anh tông lú lẫn
Thời vua Lý Anh tông có chuyện này:
"Mậu Dần, [Đại Định] năm thứ 19 (1158), Mùa xuân, tháng 2,
Nguyễn Quốc sang sứ nước Tống về, dâng tâu rằng: "Thần sang nước Tống thấy ở giữa sân vua có cái hòm bằng đồng để nhận các chương tấu của bốn phương, thần xin bắt chước mà làm như thế để bề trên rõ được tình người dưới". Vua y theo, cho đặt cái hòm ở giữa sân để ai có trình bày việc gì thì bỏ thư vào hòm ấy. Bấy giờ có người ngầm bỏ thư nặc danh nói là Anh Vũ làm loạn, tìm xét không biết là ai. Anh Vũ vu cho Quốc làm, đày Quốc đến trại đầu ở Thanh Hóa. Không bao lâu, vua gọi Quốc về. Anh Vũ lại đưa cho Quốc rượu có thuốc độc, Quốc tự nghĩ không khỏi bị hại, bèn uống thuốc độc chết".
Chuyện lãng xẹt.
Ông Quốc muốn học cách ở nước Tống người ta "có ý kiến đóng góp" thì bỏ vào hòm. Thoạt nghe có vẻ khá là "tân tiến", nhưng quá trình thực hiện thì đầu voi đuôi chuột, người ta tố cáo rồi, vua tôi không biết xử lý thế nào. Đỗ Anh Vũ khi đó là Thái úy Phụ chính, là em của Đỗ Thái hậu, vua phải gọi Anh Vũ là cậu. Trong tình thế như vậy, Anh Vũ nói với vua: "người nghĩ ra cái hòm đồng chắc là nhằm vu cho thần". Vua đã lệnh cho Quốc đi đày, nhưng lại gọi về, chắc là có ý xá tội, biết Quốc bị oan, nhưng Quốc vẫn không khỏi chết dưới tay Vũ, vua Anh tông khi đó thật là bù nhìn.
Về nhân vật Đỗ Anh Vũ, Đại Việt sử ký toàn thư tốn khá nhiều chữ nói về y. Vũ là em Thái hậu họ Đỗ, vua lên ngôi từ nhỏ, Vũ giúp vua nhiều. Đỗ có chiến công chinh phạt thắng lợi, cũng có thất bại. Vũ tư thông với Lê Thái hậu, kiêu căng càn rỡ. Câu chuyện này ĐVSKTT chép rõ: "Điện tiền chỉ huy sứ Vũ Đái, Hoả đầu đô Quảng Vũ là Lương Thượng Cá, Hoả đầu đô Ngọc Giai là Đồng Lợi, Nội thị là Đỗ Ất, cùng với bọn Trí Minh Vương, Bảo Ninh hầu, Phò mã lang Dương Tự Minh cùng mưu bắt giam Anh Vũ. Bàn tính xong, bọn Đái đem quân lính đến ngoài cửa Việt Thành hô to rằng: "Anh Vũ ra vào cấm đình, làm nhiều điều ô uế, tiếng xấu đồn ra ngoài, không tội gì to bằng. Bọn thần xin sớm trừ đi, khỏi để mối lo về sau". Bèn có chiếu sai cấm quân đến bắt Anh Vũ trói giam ở hành lang Tả Hưng Thánh, giao cho Đình uý tra xét. Thái hậu sai người mang cơm rượu cho Anh Vũ, ngầm để vàng vào trong đồ đựng món ăn để đút cho Vũ Đái và các người canh giữ. Hoả đầu ở đô Tả Hưng Thánh là Nguyễn Dương nói: "Các ông tham của đút, tôi với các ông tất không thoát khỏi tay Anh Vũ đâu, chi bằng cứ giết trước đi cho khỏi tai hoạ về sau". bèn cầm giáo định đâm. Đô Tả Hưng là Đàm Dĩ Mông ôm Dương, cướp lấy giáo, ngăn rằng: "Điện tiền (Vũ Đái) bảo Anh Vũ tội đáng chết, nhưng còn phải đợi mệnh lệnh của vua, không nên tự tiện". Dương giận, chửi: "Điện tiền Vũ cứt chứ chẳng phải Đái! Sao tham của đút mà không tiếc đến mạng mình!". Nói xong, tự biết không khỏi chết, bèn nhảy xuống giếng tự tử. Bấy giờ vua xét án của Anh Vũ, đày Anh Vũ làm Cảo điền nhi (đi cày ruộng không công). Thái hậu lo buồn, cố nghĩ làm thế nào để phục hồi chức nhiệm cho Anh Vũ, mới nhiều lần mở hội lớn để xá cho tội nhân, mong Anh Vũ được dự vào đấy. Anh Vũ được mấy lần xá tội, lại làm Thái uý phụ chính như cũ, càng được yêu dùng hơn, do đấy chuyên làm oai, làm phúc, sinh sát mà lòng báo thù lúc nào cũng tỏ rõ, còn sợ rằng bọn quân lại đi bắt bớ phần nhiều không được như ý, mới dâng hơn một trăm người thủ hạ để làm đô Phụng quốc vệ, người nào phạm tội đều giao cho đô Phụng quốc vệ đi bắt. Anh Vũ mật tâu với vua rằng: "Trước kia bọn Vũ Đái tự tiện đem cấm quân xông vào cung đình, tội ấy không gì to bằng, nếu không sớm trừng trị, sợ một ngày kia sinh biến, không thể lường được". Vua chẳng biết gì cả, bèn chuẩn tâu. Anh Vũ sai đô Phụng quốc về đi bắt bọn Vũ Đái giam vào ngục để trị tội. Hạ chiếu giáng Trí Minh Vương xuống tước hầu, Bảo Ninh hầu xuống tước minh tự, Bảo Thắng hầu xuống tước phụng chức, Nội thị là bọn Đỗ Ất 5 người bị "cưỡi ngựa gỗ" (hình phạt đóng đinh lên ngựa gỗ, bêu ngoài chợ rồi tùng xẻo), bọn Hoả đầu đô (...) 8 người bị chém ở chợ Tây Giai, bọn Điện tiền đô chỉ huy Vũ Đái 20 người chém bêu đầu ở các bến sông, bọn Phò mã lang Dương Tự Minh 30 người bị tội lưu ở nơi xa độc, những người dự mưu đều bị tội đồ làm điền hoành, khao giáp, quả như lời nói của Nguyễn Dương."
Càng đọc càng thấy vua Lý Anh tông lú lẫn. Người chép sử cũng phải hạ một câu: "vua chẳng biết gì cả".
Vũ Đái, từ một người muốn diệt trừ tham quan, đã tham vàng đút lót mà chần chừ, đến nỗi tất cả dây định chống lại Anh Vũ, bị Vũ hại chết.
Đất nước có những thời khắc đen tối, vua lú, quan lại nhũng lạm, như thời Lý Anh tông. Nhà Lý còn một đoạn Cao tông nữa là chấm dứt. Có lẽ cuối thời Lý thối nát quá, mà khi có nhà Trần đảo chính, thì nhà Trần nhanh chóng lấy được lòng dân. Nhà Lý khởi đầu huy hoàng, đến cuối lụn bại thối nát, thì cũng phải nhường vũ đài chính trị cho nhà khác, không có nhà nào vĩnh viễn duy nhất cầm quyền ở bất cứ nước nào.