Đọc sử ngẫm sự (8)
8. Họ Hồ chính sự phiền hà, lòng dân oán hận
Trong Đại cáo Bình Ngô, Nguyễn Trãi soạn lời vua Lê kết tội "Nhân họ Hồ chính sự phiền hà, nên trong nước lòng dân oán hận". Họ Hồ lấy ngôi từ nhà Trần, sử gia phong kiến kết án nặng, nhưng với quan điểm thời đại ngày nay, chuyện đó là bình thường, chỉ có điều đáng giận là Hồ Quý Ly đã thi hành những chính sách sai lầm trong mấy năm cầm quyền, kết cục là thảm bại trước quân Minh, đưa đất nước đến một giai đoạn đen tối.
Do các vua cuối triều Trần quá nhu nhược thối nát, dẫn đến xã hội rối loạn, Hồ Quý Ly lấy ngôi, không nhân đó mà ổn định xã tắc, ngoài một vài việc chấn chỉnh những xộc xệch của triều Trần, thì Hồ đã say mê binh đao, mở rộng xây cất, tính chuyển kinh đô, sưu cao thuế nặng... làm suy kiệt sức dân. Họ Hồ ngoại giao sai lầm nghiêm trọng, khiến đất nước cô lập, thua trận.
1. Chuyện binh đao: từ 1399 khi lấy được ngôi vua, đến 1404, năm nào cũng kéo quân đi đánh Chiêm Thành. Chứng tỏ một điều tầm nhìn chiến lược, xác định bạn thù của Hồ Quý Ly rất kém cỏi. (Nhà Trần mới lấy ngôi từ Lý, đã ra sức lấy lòng Chiêm Thành, để giữ sức chống phương Bắc). Năm 1403, ĐVSKTT chép: "Chiêm Thành cầu cứu nhà Minh. Người Minh đi 9 chiếc thuyền vượt biển sang cứu. Quân ta trở về gặp quân Minh ở ngoài biển. Người Minh bảo Nguyên Khôi (tướng đánh Chiêm) rằng phải mau rút quân về, không được ở lại lâu. Nguyên Khôi từ Chiêm Thành trở về bị Quý Ly quở trách vì không giết hết được quân Minh"
Năm 1400, nhà Hồ cho kiểm kê dân số, điểm binh, thấy dư ra rất nhiều suất đinh theo sổ cũ. ĐVSKTT chép "Cho nên năm Thiệu Thành thứ 2 [1402] điểm binh càng nhiều". Hồ Quý Ly cũng nghĩ đến việc có 100 vạn quân chống giặc, cho Hồ Nguyên Trừng nghiên cứu và đúc súng, loại vũ khí vượt trội so với quân Minh. Song, Hồ Quý Ly không nghĩ đến sức dân.
2. Chuyện xây cất: Sau khi lấy ngôi vua, Hồ Quý Ly tính chuyện dời đô, xây Tây Đô tại Thanh Hóa, xây cất đường xá liên tục. Chỉ căn cứ vào ghi chép, đã thấy, năm 1404, "khai Liên Cảng từ Tân Bình đến địa giới Thuận Hóa, vì bùn cát đùn lên, không khai được"; 1402, "đắp sửa đường sá từ thành Tây Đô đến Hóa Châu. Dọc đường đặt phố xà và trạm truyền thư, gọi là đường thiên lý". Nhân chuyện "Hồ Hán Thương nghị bàn việc dời các cung điện ở Đông Đô tới làm ở động Cổ Liệt", mà ĐVSKTT than rằng: "Bấy giờ giặc phương Bắc sắp sang mà dân thì đã lâu ngại đi phục dịch nơi xa, cho nên đặt ra kế ấy để thu phục lòng người. Nhưng rốt cuộc không làm được"
3. Chuyện thuế: Nhà Hồ sửa chữa các sắc thuế. Năm 1402, "Triều trước, mỗi mẫu thu 3 thăng thóc, nay thu 5 thăng". Trước đó, năm 1399, bắt đầu chia hạng đánh thuế thuyền buôn. Về biện pháp kinh tế, trước đây người ta hay ca ngợi Hồ Quý Ly dùng tiền giấy, thực chất việc dùng tiền giấy của họ Hồ cũng là một biện pháp cướp đoạt, ví dụ ĐVSKTT chép: "đặt kho thường bình, phát tiền giấy cho các lộ, theo giá cả mua thóc chứa vào kho. Bấy giờ số quan lại ở các lộ, phủ, châu, huyện có thay đổi, nên không làm được" Thực ra, nhà Hồ tạo ra lạm phát, thì đồng tiền giấy trở nên vô giá trị. Nhà Hồ cũng có động tác lấy lòng dân nghèo, nhưng lại lấy của nhà giàu chia cho lưu dân, khiến cho nhà giàu, lực lượng làm ra của cải xã hội bất bình. Năm 1405, "Năm ấy đói. Hán Thương lệnh cho các quan phủ, lộ, châu, huyện kiểm tra xem các nhà giàu có bao nhiêu thóc, bảo họ bán cho dân, số lượng nhiều ít khác nhau". Năm sau quân Minh sang xâm lược, năm đó "bảo họ bán", quan "bảo" thì là nói chữ của việc ra lệnh người giàu bán cho người nghèo, nghèo có tiền mua không?
4. Độc đoán, chuyên quyền: Nhà Hồ là một triều đại ngắn ngủi, đã có nhiều độc đoán, các lệnh cấm rất nhiều (trích dẫn ở đây sẽ dài và rườm rà). Chính sách kiểm kê ruộng đất, hạn điền, hạn nô, sinh ra chuyện có nhiều bọn xu nịnh dâng biểu xin giết hoàng tộc nhà Trần (vì hoàng tộc Trần thường có nhiều đất, nhiều nô, chém đi thì lại có cái chia chác), khiến mâu thuẫn xã hội căng thẳng thêm. Nhà Hồ trong mấy năm, 2 lần thi lấy người làm việc quan, nhưng Hồ Quý Ly tỏ ra là một ông vua khinh bỉ trí thức. Năm 1402, An phủ sứ lộ Thuận Hóa Nguyễn Cảnh Chân được điều đi An phủ sứ lộ Thăng Hoa. "Cảnh Chân dâng thư nói xin theo việc cũ của nhà Hán, nhà Đường, mộ người nộp thóc để việc phòng bị biên cương được đầy đủ, những người nộp thóc thì hoặc ban tước cho, hoặc được miễn tội tuỳ theo mức độ. Quý Ly phê: "Biết được mấy chữ mà dám nói việc Hán Đường, thực là thằng ngọng hay nói, chỉ chuốc lấy tiếng cười thôi!".
Tóm lại: Được ngôi mấy năm, mà làm những việc suy kiệt sức dân, đánh vào nhà giàu làm mất sức sản xuất của cải, khinh bỉ quan lại trí thức triều cũ, chỉ ra sức nghĩ cho dòng họ mình, chưa chi đã lấy quốc hiệu Đại Ngu, hướng về đất cũ ở Chiết Giang, nơi mà các ông tổ đã bỏ đi đến Đại Việt 400 năm rồi. Hồ Quý Ly đánh giá tình hình chính trị sai lệch, ngoại giao sai lầm, ĐVSKTT viết: "Bấy giờ (1403) sứ nhà Minh qua lại nước ta liên tiếp như mắc cửi, kẻ thì yêu sách, người thì sách hỏi, Hán Thương sai người tùy phương cứu gỡ, vất vả về việc ứng tiếp". Sai lầm trong chống giữ, coi khinh lòng dân, nên 3 năm sau, dù có thành cao Đa Bang, có súng Hồ Nguyên Trừng, nhà Hồ thất bại.
Gần đây khoảng 10-20 năm, không hiểu sao lại có làn sóng ca tụng nhà Hồ, đỉnh cao là quyển "Hồ Quý Ly" của bác Khánh, vẽ nên Hồ là người vì dân vì xã tắc. Tất cả đều cực đoan. Chính sách của Hồ Quý Ly cực đoan nên người cực đoan ca tụng chăng? Tôi thì cho Hồ Quý Ly 3 đúng 7 sai, đó là còn nhẹ, thực ra ông ta chỉ có 1 cái đúng là lật đổ chế độ cũ, còn 7 sai, 2 cái không sai không đúng.