Tới nội dung
Nguyễn Xuân Hưng
Khảo cứu

Đọc sử ngẫm sự (4) — Hai lần nhà Lý cầu tự

·Loạt bài, kỳ 4/12

Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Quý Mão, Chương Thánh Gia Khánh năm thứ 5 [1063]. Bấy giờ vua xuân thu đã nhiều, tuổi 40 mươi mà chưa có con trai nối dõi, sai Chi hậu nội nhân Nguyễn Bông làm lễ cầu tự ở chùa Thánh Chúa, sau đó Lan phu nhân có mang, sinh hoàng tử Càn Đức tức Nhân Tông, (…) Vua muốn có con trai, sai Bông đem hương cầu đảo ở chùa Thánh Chúa. Nhà sư dậy cho Bông thuật đầu thai thác hoá. Bông nghe theo. Việc phát giác, đem chém Bông ở trước cửa chùa. Người sau gọi chỗ ấy là Đồng Bông. Chùa ở xã Dịch Vọng, huyện Từ Liêm, Đồng Bông ở phía Tây trước cửa chùa, nay hãy còn”

Đoạn này tác giả viết rối rắm, không có trình tự gì cả. Nguyễn Bông được sai làm lễ cầu tự cho phu nhân Ỷ Lan, nhưng do thủ tục và cách hành lễ các nhà sư bầy cho khiến hắn phạm thượng, nên bị chém, đó là năm 1063 hay là năm 1063 chỉ ra lệnh cầu tự, còn năm 1066 Bông mới bị xử chém. Ỷ Lan sinh hoàng thái tử Càn Đức năm 1066, tức 3 năm sau bà Ỷ Lan mới sinh, việc Bông bị chém năm nào rất có ý nghĩa đến cái thai Ỷ Lan sinh ra hoàng thái tử.

Vì sao vua sai Bông làm lễ cầu tự, lễ đó làm những gì mà Bông lại bị chém?

Đọc đoạn sau của nhà Lý, triều Lý Nhân tông, năm Nhâm Thìn, Hội trường Đại khánh năm thứ 3 (1112), “Bấy giờ vua tuổi đã nhiều mà chưa có con trai nối dõi, xuống chiếu chọn con của tông thất để lập làm con nối. Em vua là Sùng Hiều hầu cũng chưa có con trai. Gặp lúc nhà sư núi Thạch Thất là Từ Đạo Hạnh đến chơi nhà, Hầu nói với Đạo Hạnh về việc cầu tự. Đạo Hạnh dặn rằng: "Bao giờ phu nhân sắp đến ngày sinh thì báo cho tôi biết trước để cầu khấn với sơn thần". Ba năm sau, phu nhân có mang sinh con trai là Dương Hoán”.

Sự việc này cụ thể là vào năm 1116, “… phu nhân của Sùng Hiến Hầu là Đỗ thị đã có mang, đến đây trở dạ mãi không đẻ. Hầu nhớ lại lời Đạo Hạnh dặn khi trước, sai người chạy ngựa đi báo. Đạo Hạnh lập tức thay áo tắm rửa, vào hang núi trút xác mà qua đời. Sau đó phu nhân sinh con trai, tức là Dương Hoán”.

Có lẽ đây chính là “võ chép sử” chăng? Diễn nôm ý tứ là thế này: Sùng Hiền hầu nhờ Từ Đạo Hạnh làm phép cầu tự để phu nhân có con trai. Việc này dĩ nhiên không thể làm ngay, mà phải trong 3 năm. Phép tắc nó phải thế. Không biết lễ lạt kiểu gì, nhưng đạo sĩ sẽ cho người cầu tự có thai. Từ Đạo Hạnh phải đổi cái chết của mình để đứa con cầu tự (của Sùng Hiền hầu, không phải của Từ nhé) được lên ngôi vua. Có lẽ đó là giao hẹn ngầm, một loại hợp đồng mà hai bên chọn phương án tối ưu nhất.

Xem lại đoạn Nguyễn Bông… Việc cầu tự của Nguyễn Bông chắc chắn cũng mất 3 năm, và đến khi phu nhân có thai, Nguyễn Bông không phải đạo sĩ, không chọn cái chết thì phải tội chết chăng? (tôi không để ý chùa Thánh Chúa hiện nay, bạn Hieu Le cho biết nó nằm trong trường ĐHSP)

Thời Lý, từ Thánh tông nạn mê tín còn chưa nặng, vua còn đề cao Phật giáo, đến Nhân tông thì vua và triều đình bắt đầu mê đạo giáo, vua và quan đều có hiệu danh của đạo sĩ cả, nên chuyện tiên giới, thuật sĩ, cầu đảo, cầu tự xảy ra là thường. Người có kiến thức như Từ Đạo Hạnh biết rằng không phép thuật nào thay được phép đầu thai theo quy tắc tự nhiên, nên đã chọn cách cho Sùng Hiền hầu con, mà đổi lấy cái chết, cũng có thể hiểu được.

Sau này, khi đã cướp ngôi nhà Lý, nhà Trần bắt các tôn thất nhà Lý đổi sang họ Nguyễn, không quyển sử nào ghi rõ lý do, không biết có phải họ Trần miệt thị nhà Lý, nhắc lại chuyện Nguyễn Bông cầu tự đó không?

Đằng sau các con chữ của sử gia xưa, chắc hẳn phải nung nấu nghĩ nhiều lắm, để truyền được thông điệp, mà không bị tội phạm thượng?